اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

بررسی و تحلیل قوانین و مقررات مرتبط با پیوند اعضا درایران

شهلا معظمی

با پیشرفت علوم، پیوند اعضا به عنوان یکی از دستاورد های نوین علم پزشکی وارد عرصه ی جامعه شد. پیوند اعضا نیز مانند همه ی علوم جدید در کنار مزیت ها، چالش هایی را نیز برای افراد جامعه به وجود آورد. در همین راستا قانون گذار برای حمایت متقابل از حقوق اعضای جامعه، قوانین و مقرراتی را وضع کرده است. در این مقاله پژوهشگران به بررسی قوانین و مقررات موجود در زمینه ی پیوند اعضا در ایران می پردازند. در همین زمینه به منابع حقوقی پیوند اعضا در ایران به ویژه قانون اساسی، قانون مجازات اسلامی، قوانین و مقررات بهداشتی و پزشکی و اصول اخلاقی و ... اشاره خواهیم کرد.در قانون اساسی (به عنوان سرلوحه ی قوانین کشور) اصول 167، 43، 29 و 14 مورد بررسی قرار می گیرد. در قانون مجازات اسلامی به مواد 724، 497، 495، 372 و 158 (به عنوان مهم ترین مواد موجود در قانون مجازات اسلامی در زمینه ی پیوند اعضا) پرداخته می شود. در قوانین و مقررات بهداشتی و پزشکی و اصول اخلاقی به « قانون پیوند اعضای بیماران فوت شده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنان مسلم است مصوب 17/1/1379»، «پروتکل تعیین و تأیید مرگ مغزی 1379»، «آیین نامه ی اجرایی قانون پیوند اعضای بیماران فوت شده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنان مسلم است مصوب 25/2/1381 »، «دستورالعمل اهدا و پیوند کلیه از اهدا کنندگان زنده مصوب 29/7/1387»، « بخش نامه ی 13101/س مورخ 9/2/1385 در خصوص اهدا-کنندگان زنده (به غیر از بحث پیوند کلیه از اهدا کننده ی زنده به اتباع بیگانه) »، «منشور حقوق بیماران مصوب 1388» پرداخته ایم. در انتها این نکته بیان می شود که قوانین و مقرراتی که در زمینه ی پیوند اعضا در ایران وجود دارد برای رفع چالش ها و مشکلات موجود کافی نیست.

تحلیل حقوقی اتانازی در لایحه‌ی قانون مجازات اسلامی 1390

انسیه سلیمی

اتانازی یا مرگ از روی ترحم یکی از مسائل جدید و چالش برانگیز در حوزه ی حقوق پزشکی است. مقاله ی حاضر با توجه به قانون مجازات 1390 اثبات می کند که در میان انواع اتانازی «اتانازی فعال و غیرداوطلبانه» با احراز شرایط قتل عمد، به موجب بند «الف» ماده ی 291 قانون مزبور مجازات قصاص را به همراه دارد. اما «اتانازی فعال و داوطلبانه» بر مبنای رضایت مجنی علیه قتل عمد نبوده و به موجب ماده ی 366 مجازات کم تری نیز درپی خواهد داشت. در مقابل اتانازی «غیرفعال» که عموماً عنصر مادی آن با ترک فعل مسبوق به قانون یا قرارداد همراه است، مشمول ماده ی 296 این قانون و ماده واحده خودداری از کمک به مصدومین می شود. مگر این که به موجب فعل مثبت مادی واقع شود، که هم چون موارد گذشته از مصادیق بند «الف» ماده ی 291 خواهد بود. در پایان نیز پیشنهاد می شود؛ قانون گذار با رویکردی جدید و عنوانی مستقل قتل از روی ترحم را جرم انگاری کرده و باتوجه به مبانی انصاف و عدالت، مجازات کم تری را برای این مجرمان نسبت به قاتلان با انگیزه شرارت مدنظر قرار دهد.

بررسی حقوقی مسؤولیت مادر جانشین در صورت نگه‌داری از طفل در قوانین ایران

عباس یداللهی باغلویی

جانشینی در بارداری یکی از طرق درمان ناباروری بوده که به موجب آن اسپرم و تخمک زوجین در محیط آزمایشگاه لقاح یافته و به رحم زن دیگری به منظور رشد تا پایان دوره ی بارداری منتقل می شود که از این زن تعبیر به مادر جانشین می شود. طفل متولد از این شیوه نیز مانند هر طفل دیگری به موجب ماده ی 1168 قانون مدنی باید تحت حضانت ابوین خود قرار گرفته و این حق و تکلیف ابوین است که از او نگه داری کنند. حال چنان چه مادر جانشین از تحویل کودک به والدین او امتناع کند چه باید کرد؟ به نظر می رسد از مجموع مقررات قانون مدنی در موارد مختلف و مقررات قانون مجازات و قانون مسؤولیت مدنی، از یک طرف مادر جانشین ملزم به تحویل طفل به ابوین بوده و از طرف دیگر در صورت نگه داری از طفل، باید از عهده ی هر آسیب یا صدمه ی وارده برآید.

آموزش اخلاق بین‌حرفه‌ای در رویکرد تیم‌محور: تدوین ارزش‌ها و اصول اخلاقی در همکاری بین‌حرفه‌ای

فاطمه کشمیری

در مسیر درمان یکپارچه و مبتنی بر همکاری، یکی از دغدغه های اصلی در ارائه ی مراقبت سلامت، رعایت ارزش ها و اصول اخلاقی در همکاری های بین حرفه ای است. لذا در این مطالعه تلاش شده است چارچوب توانمندی های اخلاق بین حرفه ای تدوین و در ایران بومی سازی شود. پژوهش حاضر مطالعه ی کیفی است که با استفاده از تکنیک دلفی در دوفاز انجام شد. در فاز اول مطالعه با استفاده از بررسی متون چارچوب اولیه ی توانمندی های اساسی اصول اخلاقی و ارزش های بین حرفه ای تدوین شد و در فاز دوم به منظور روان سنجی و بومی سازی در بافت فرهنگی ایران دو راند دلفی با شرکت 15 تن اعضای هیأت علمی و کارشناسان دانشگاه علوم پزشکی تهران در حرفه های مختلف علوم پزشکی انجام شد و سپس شاخص های روایی محتوایی (CVR,CVI) بررسی و در نهایت چارچوب توانمندی های اخلاق بین حرفه ای بومی سازی شده در ایران تدوین شد. در مطالعه ی حاضر چارچوب اخلاق بین حرفه ای با 12 توانمندی در سه بخش اساسی ارزش های بیمارمحور، توانمندی های اخلاقی بین حرفه ای و ارزش های تیم محور در ایران تدوین و بومی سازی شد. در راستای هدف کاربردی مطالعه و به کارگیری توانمندی ها در کوریکولوم های رشته های مختلف علوم پزشکی، میانگین میزان اهمیت چارچوب توانمندی اخلاق بین حرفه ای بررسی شد و با کسب میانگین بالای 5/4 از 5 در همه ی ابعاد شامل ارزش های بیمارمحور (9/4)، توانمندی های اخلاقی بین حرفه ای (6/4) و ارزش های تیم محور (5/4) بر کاربرد و اهمیت آنان در برنامه های آموزشی تأکید شد. در مجموع، روان سنجی و بومی سازی چارچوب اخلاق بین حرفه ای در ایران تأیید شد. بنابراین، چارچوب مذکور ابزاری کاربردی جهت تدوین برنامه های آموزشی و ارزشیابی توانمندی های اخلاق بین حرفه ای در ایران محسوب می شود.

بررسی نگرش پرسنل بهداشتی و درمانی نسبت به مهارت‌ انتقال خبر بد در بخش های زایمان و نوزادان

منیژه سرشتی

افشای خبر بد موضوعی عاطفی برای پرسنل بهداشتی و درمانی و بیماران است. دیدگاه کلی نسبت به یک تجربه ی مثبت یا منفی در مورد خبرهای بد می تواند در سازگاری و تطبیق بعدی بیمار مؤثر باشد. این مطالعه با هدف تعیین نگرش پرسنل بهداشتی و درمانی نسبت به مهارت انتقال خبر بد در بخش های زنان و زایمان و نوزادان انجام شده است. این مطالعه ی توصیفی – مقطعی در سال 1391 در شهرکرد انجام شد. نمونه ی پژوهش شامل 70 پرسنل شاغل در بخش های زایمان و مراقبت ویژه ی نوزادان و پرسنل دانشکده ی پرستاری و مامایی با حداقل یک سال سابقه ی کار بالینی بود. نمونه گیری به روش سرشماری انجام شد. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه ی محقق ساخته در دو بخش مشخصات دموگرافیک و نگرش سنجی پرسنل بهداشتی و درمانی در مورد افشای خبر بد بود. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS انجام شد. 2/63 درصد واحدهای پژوهش در زمینه انتقال خبر بد به والدین نگرش مثبت داشتند. 6/77 درصد افراد مورد مطالعه در هنگام انتقال خبر بد با مشکل مواجه شده و 6/92 درصد افراد برگزاری کارگاه در این زمینه را ضروری دانستند. بین محل خدمت و تحصیلات با نگرش پرسنل ارتباط آماری معنی دار وجود داشت (P<0.0001). بدین مفهوم که افراد شاغل در دانشکده و افراد دارای تحصیلات بالاتر در مقایسه با سایر پرسنل بیش تر نگرش مثبت داشتند. بین وضعیت تأهل، سابقه ی مشکل در انتقال خبر بد، شرکت در کارگاه آموزشی، سابقه ی کار، جنس و سن واحدهای پژوهش و نگرش، ارتباط آماری معنی دار وجود نداشت (P>0.05). اکثر پرسنل نسبت به انتقال سریع اطلاعات (5/76 درصد)، تماس مادر با نوزاد فوت شده (4/57 درصد)، اتاق اختصاصی برای مادران دچار فقدان (4/54 درصد)، ممانعت از تماس سایر بیماران و همراهان با مادر دچار فقدان (6/70 درصد) نگرش منفی داشتند. بیش تر واحدهای پژوهش نسبت به گرفتن تاریخچه بلافاصله بعد از وقوع حادثه (5/51 درصد)، ارتباط بیش تر از معمول با مادر دچار فقدان (4/57 درصد)، اطلاع خبر بد ابتدا به فامیل و اعضای خانواده ی مددجو (3/60 درصد) نگرش مثبت داشتند. با توجه به نتایج پژوهش، پیشنهاد می شود، آموزش مهارت های ارتباطی در زمینه ی انتقال خبر بد، برای آمادگی هر چه بیش تر پرسنل شاغل در بخش های زنان و نوزادان، در برنامه های آتی آموزش مداوم پزشکی در اولویت قرار گیرد.

دیدگاه بیماران در مورد چگونگی انتقال خبر بد

سیداسماعیل مناقب

انتقال اخبار ناگوار یک بخش اجتناب ناپذیر حرفه طبابت است. پزشک و بیمار دو طرف این طیف هستند. دیدگاه های متفاوتی در مورد حقیقت گویی و انتقال خبر بد به بیمار در فرهنگ ها و جوامع مختلف وجود دارد. این مطالعه به منظور بررسی دیدگاه بیماران بستری در بیمارستان های دانشگاه علوم پزشکی جهرم در مورد چگونگی انتقال خبر بد انجام شده است. این مطالعه از نوع مقطعی - توصیفی بود که در سال 1390 در دانشگاه علوم پزشکی جهرم انجام شد. حجم نمونه برابر با 110 بیمار محاسبه گردید و روش نمونه گیری به روش آسان بود. جامعه ی پژوهش بیماران بخش های داخلی، جراحی، زنان و اتفاقات بستری در بیمارستان مطهری و پیمانیه ی جهرم بودند. معیار ورود بستری بودن در بیمارستان های پیمانیه و مطهری جهرم بود و معیارهای خروج شامل بیماران شدیداً بدحال و بیماران مبتلا به اختلالات روانی- ذهنی بود. پرسشنامه محقق ساخته روا و پایا توسط کارشناس همکار طرح در اختیار بیماران قرار گرفت اطلاعات پس از جمع آوری با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ی 16 در سطح آمار توصیفی و تحلیل عاملی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.تعداد 110 بیمار در این مطالعه شرکت داشتند. بر اساس تحلیل عاملی سه عامل شامل روش انتقال خبر بد، افراد درگیر در انتقال خبر بد و عامل مکان و زمان به دست آمد. 87 درصد از بیماران با این که همراه بیمار در جریان خبر بد قرار گیرد موافق بودند و 2/63 درصد از بیماران برای انتقال خبر بد بر لزوم انجام این کار در یک اتاق خصوصی و خلوت تأکید داشتند. به ترتیب 2/77 درصد و 5/62 درصد از بیماران بر لزوم وجود مشاور روانپزشکی و مشاور مذهبی تأکید داشتند. 6/91 درصد از بیماران می خواستند تا در مورد علت بیماری اطلاعات کامل به آن ها داده شود. طبق نظر 8/74 درصد از افراد تحت مطالعه، بیماران سرطانی بهتر است نسبت به ابتلا به بیماری سرطان مطلع باشند. این مطالعه نشان داد که در برخی موارد خواسته های بیماران برای چگونگی انتقال با سایر جوامع تفاوت چشم گیر دارد. در انتقال خبر بد باید به تفاوت های فرهنگی و اجتماعی توجه کرد. در کشور ما، خانواده می تواند نقش حمایتی برجسته ای در هنگام انتقال خبر بد به بیمار بازی کند.

تنش اخلاقی در پرستاران شاغل در مراکز آموزشی -درمانی دانشگاه‌های علوم پزشکی شمال‌غرب کشور

آرزو آزرم

یکی از پدیده های مهم در اخلاق پرستاری، تنش اخلاقی است. تنش اخلاقی که پرستاران از آن رنج می برند، یکی از شدیدترین مشکلات روان شناختی است. هدف این مطالعه تعیین تنش اخلاقی از دیدگاه پرستاران شاغل در بیمارستان های آموزشی شمال غرب ایران است. این مطالعه از نوع توصیفی- تحلیلی است که در آن 418 نفر از پرستاران شاغل در مراکز آموزشی درمانی در شمال غرب کشور در سال 1391 به روش نمونه گیری تصادفی چند مرحله ای شرکت نمودند برای جمع آوری داده ها از مقیاس استاندارد تنش اخلاقی (MDS) با روایی بالا استفاده گردید. برای تجزیه و تحلیل نتایج از روش های آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد) و آمار استنباطی (آزمون تی مستقل و آنالیز واریانس یک طرفه) استفاده شد.میانگین تنش اخلاقی کلی پرستاران مراکز آموزشی - درمانی شمال غرب کشور 49/148 (انحراف معیار = 93/32) بود و 222 نفر (53 درصد) از پرستاران تنش اخلاقی در سطح شدید داشتند. در بین سه استان، استان زنجان با میانگین 46/152 (انحراف معیار 88/35)، بالاترین میزان تنش اخلاقی و در بین بخش ها، بخش مراقبت های ویژه با میانگین 72/152 (انحراف معیار 36/33) بالاترین میزان تنش اخلاقی را داشت. از بین متغیرهای مشخصات فردی - اجتماعی پرستاران، استان محل خدمت (01/0P<)، تحصیلات (05/0 P<)، نوع نوبت کاری(05/0P<) و وضعیت شغلی (05/0P <) با میزان تنش اخلاقی ارتباط معنی داری داشت.با توجه به تنش اخلاقی بالا در حرفه ی پرستاری، مقابله با تنش اخلاقی توجه زیادی می طلبد. انجام مطالعاتی در مورد عوامل مؤثر و پیشگویی کننده ی تنش اخلاقی در بخش های مختلف و آموزش در مورد راهکارهای مقابله با آن ضروری است.

بررسی دانش و دیدگاه دانشجویان مامایی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز و دانشگاه علوم پزشکی تبریز در مورد سقط جنین در سال 1392

سمیه نقی زاده

عدم آگاهی کادر درمانی از قوانین و مقررات سقط می تواند سلامت مادران را به خطر بیاندازد و مشکلاتی را برای جامعه ی پزشکی ایجاد کند. هدف مطالعه ی حاضر بررسی دانش و دیدگاه دانشجویان مامایی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز و دانشگاه علوم پزشکی تبریز در مورد سقط قانونی و غیرقانونی است. این مطالعه توصیفی – تحلیلی (مقطعی) در سال 1392 بر روی 300 نفر از دانشجویان مامایی دانشکده پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز و دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تبریز انجام شد. جمع آوری داده ها با استفاده از پرسشنامه ی چهارقسمتی بود. قسمت اول تا چهارم به ترتیب شامل مشخصات فردی- اجتماعی و آموزشی دانشجویان مامایی، بررسی دانش دانشجویان در مورد قوانین و مقررات سقط جنین در ایران، بررسی دیدگاه دانشجویان در مورد سقط جنین قانونی و غیرقانونی بود. در این مطالعه جهت تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار آماری SPSS ویرایش 13 استفاده شد و 05/0 P≤معنی دار در نظر گرفته شد. 7/26 درصد از دانشجویان مامایی در مورد سقط جنین دانش خوب، 7/53 درصد دانش متوسط و 7/19 درصد دانش ضعیف داشتند. 3/89 درصد از دانشجویان نگرش مثبت و 7/10 درصد نگرش منفی نسبت به سقط جنین قانونی داشتند و 3/78 درصد از دانشجویان مخالف سقط غیرقانونی جنین بودند و تنها 65 نفر (7/21 درصد) موافق سقط غیرقانونی بودند. نتایج آزمون T-test نشان داد که بین دانش دانشجویان در مورد سقط جنین (76/0P≤) ، دیدگاه دانشجویان در مورد سقط جنین قانونی (44/0P≤) و دیدگاه دانشجویان در مورد سقط جنین غیرقانونی (081/0P ≤) ارتباط آماری معنی داری وجود ندارد. دانش کم دانشجویان مامایی درخصوص قوانین سقط جنین، حتی در کم تر از 20 درصد دانشجویان یک خطر محسوب می شود و می تواند احتمال مواجهه ی این دانشجویان با مشکلات قضایی را در آینده افزایش دهد. بنابراین، توصیه می شود با افزایش سطح دانش دانشجویان مامایی درخصوص موارد مجاز سقط درمانی و قوانین مربوط به آن و نیز مجازات های سقط جنین جنایی، از میزان بروز چنین مشکلات قضائی در آینده کاسته شود.