اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

چیستی اخلاق پزشکی؛ بایدها و نبایدها

نسرین نژادسروری

معضلات اخلاقی حاصل از پیشرفت های تشخیصی و درمانی نوین در علم پزشکی، ضرورت پرداختن به اخلاق پزشکی را صد چندان کرده است. اخلاق پزشکی یک «علم» است، از این رو، با روش و معیار علمی سروکار دارد. لازمه ی محقق شدن اهداف هر علم تعریف دقیق و رفع ابهامات پیرامون آن است. با وجود تعریف های مختلف ارائه شده در ارتباط با علم اخلاق پزشکی هنوز پاره ای از مسائل هم چنان در هاله ای از ابهام مانده است. بخش مهمی از دانش ما، پاسخ به چیستی هاست و این پاسخ چیزی جز تعریف نیست. تعاریف، قسمت عمده ی ادراکات ما را شامل می شوند و نمی توان از به کارگیری آن خودداری کرد. این مقاله ی مروری حاصل یک پژوهش توصیفی است. برای جمع آوری اطلاعات از مطالعه ی کتب معتبر و جست وجو در منابع اینترنتی و مقالات مرتبط خارجی استفاده شد. این نوشتار ضمن تأکید بر لزوم تبیین تعریف علم و ویژگی های تعریف منطقی، برخی از تعاریف علم اخلاق پزشکی را ارزیابی کرده و با اشاره به نقاط ضعف موجود در آن ها، ضرورت ارائه ی تعریف منطقی از این علم و ملاحظات لازم را متذکر می شود.

مبانی نظری (اخلاقی، فلسفی و فقهی) امتناع از درمان

منصوره مدنی

امتناع بیمار از درمان، از نتایج منطقی اخذ رضایت از بیمار است و از حقوق بیمار به شمار می رود، ولی تن دادن به خواسته ی بیمار، می تواند منجر به آسیب دیدن بیمار یا اطرافیان او و نیز خسارت به نظام سلامت شود. عمده ترین چالش های اخلاقی در زمینه ی امتناع بیماران دارای ظرفیت رخ می دهد. این مقاله با بررسی کتب فقهی، فلسفی و اخلاق زیستی، به ویژه کتاب های مرجع، به مباحث نظری مرتبط به این گروه پرداخته است که شامل دیدگاه های فلاسفه ی اخلاق، متخصصان اخلاق زیستی و مباحث فقهی مرتبط با این مسأله است. این دیدگاه ها گاهی بسیار متفاوت یا در تقابل با یکدیگر است. بر اساس مکاتب فلسفی و اخلاقی مختلف، مواجهه ی ما با امتناع بیماران از درمان می تواند طیف وسیعی را در بر بگیرد که از رها کردن بیمار، در یک سو، تا درمان بیمار به هر قیمتی، حتی با اجبار یا با فریب در سوی دیگر متغیر باشد. براساس مبانی اسلامی، فرد حق آسیب رساندن به خود را ندارد، ولی به دلیل حق و سلطه ای که هر فرد بر بدن خود دارد، این مسأله مجوز درمان اجباری به شمار نمی آید، بلکه تنها درمانگر را ملزم می کند که برای منصرف کردن بیمار از تصمیم خود در حد توان تلاش کند و از سوی دیگر، با بیمار در آسیب رساندن به خود مشارکت نکند و به ویژه در قطع درمان با بیمار همکاری نکند.

ابعاد اخلاقی سقط جنین در آموزش پزشکی

علیرضا یوسفی

سقط جنین یکی از مباحث بحث برانگیزی است که در تمام متون فلسفه ی طب و اخلاق پزشکی از آن به عنوان نمونه ای از معضلات فلسفی و اخلاق پزشکی یاد شده است که فارغ التحصیلان علوم پزشکی ممکن است در مواجهه با آن تحت تأثیر شرایط مختلف یا وجدان خود تصمیماتی بگیرند و این در حالی است که لازم است در طول دوران تحصیل خود رشد اخلاقی لازم را برای مواجهه با این موضوعات یافته باشند تا بتوانند به درستی تصمیم بگیرند. آن چه در آموزش چگونگی مواجهه با سقط جنین مهم به نظر می رسد، آموزش قانون، انواع توجیهات اخلاقی شرع، توجیهات اخلاقی افراد متقاضی سقط عمدی و فلسفه های اخلاقی در این رابطه است. برای آن که کادر درمان بتواند تصمیم درستی بگیرد و مراجعه کننده ی خود را به خوبی اداره کند باید با توجیهات اخلاقی از دیدگاه اشخاص متقاضی سقط که بسیار متنوع هستند، دلایل اخلاقی دین که در ادیان مختلف متفاوت هستند، مباحث قانونی و فلسفه ی اخلاقی درست و غلط سقط عمدی آشنا باشد تا بتواند درست ترین رفتار را در مقابله با درخواست سقط عمدی از خود بروز دهد که چه بسا مواردی وجود دارد که سقط از نظر فرد متقاضی و حتی درمانگر عملی اخلاقی است، حال آن که از نظر شرع و فلسفه ی اخلاق، اخلاقی نیست. بنابراین، شاید با آموزش ابعاد اخلاقی سقط در کنار قوانین شرعی و حقوقی به دانشجویان علوم پزشکی ضمانت بیش تری در حفظ سلامت روحی و جسمی بیماران به دست آید.

خوداستنادی در آیینه‌ی اخلاق

علی خاجی

خوداستنادی رفتاری است که به درجات مختلف در میان پژوهشگران مراکز تحقیقاتی و مجلات علوم پزشکی مشاهده می شود. سؤال مطرح این است که آیا خوداستنادی عملی اخلاقی به شمار می رود یا خیر. این مطالعه به روش تحلیلی و توصیفی (اسنادی کتابخانه ای) انجام گرفته است. از کلید واژه های خوداستنادی (self-citation) و اخلاق (ethics)، جهت جمع آوری مقالات و مطالب مرتبط استفاده گردید. به علاوه تلاش شده با بررسی مقالات به دست آمده از پایگاه های اطلاعاتی و هم چنین کدهای اخلاقی و دستورالعمل های مرتبط، پدیده ی خوداستنادی مورد ارزیابی اخلاقی قرار گیرد.زمانی که خوداستنادی به منظور درک بهتر و آسا ن تر مطلب نگاشته شده توسط خوانندگان انجام شود امری طبیعی و پسندیده و حتی ضروری است اما وقتی که تنها به دلیل افزایش ارجاع به مقالات خود باشد، غیرضروری است. از آن جایی که خوداسنتنادی غیرضروری باعث فریب محققان و سیاستگزاران، هم چنین ابزاری برای کسب جایگاه غیر واقعی برای افراد و مؤسسات یا مجلات بوده و رقابت ناسالم ایجاد می کند؛ غیراخلاقی به شمار می رود. به علاوه اجبار نویسندگان به استفاده از مقالاتی که دلیل علمی برای ذکر آن ها در منابع نیست عملی ناصحیح و غیراخلاقی است.بازنگری در روش ارزشیابی افراد، مجلات و مراکز تحقیقاتی به منظور حذف نمودن خوداستنادی غیرضروری و هم چنین اطلاع رسانی مناسب می تواند در کاستن از خوداستنادی غیرضروری مؤثر واقع شود. درصد میزان خوداستنادی و گزارش آن پیشنهاد می شود.

نگرش دانشجویان پرستاری دانشگاه‌های علوم پزشکی تبریز و کردستان در مورد دستور عدم احیا

آزاد رحمانی

دستور عدم احیا یکی از چالش های مهم در مراقبت های انتهایی است. نگرش پرسنل درمانی به دستور عدم احیا می تواند در قانونی شدن این رویه نقش مهمی داشته باشد. هدف این مطالعه بررسی نگرش دانشجویان پرستاری دانشگاه های علوم پزشکی تبریز و کردستان در رابطه با دستور عدم احیا بود. 186 دانشجوی سال سوم و چهارم پرستاری در دانشکده های پرستاری و مامایی تبریز و کردستان در این مطالعه شرکت کردند. جمع آوری داده ها با پرسشنامه ی نگرش به دستور عدم احیا انجام شد که شامل 25 گویه است. نتایج این مطالعه نشان داد که در بیش تر گویه ها دانشجویان نگرش منفی به دستور عدم احیا داشتند؛ سوء برداشت های زیادی در مورد روش انجام این رویه داشتند و متمایل به کسب اطلاعات بیش تر در مورد جنبه های مختلف این رویه بودند. هم چنین، مشخص شد که دانشجویان در مورد اتانازی غیرفعال نیز نگرش منفی داشتند و اعتقاد داشتند که مسائل فرهنگی و مذهبی در دیدگاه آنان نسبت به دستور عدم احیا تأثیرگذار است. اگرچه نگرش دانشجویان پرستاری دو دانشگاه که دارای زمینه ی فرهنگی و مذهبی متفاوتی بودند در مورد تک تک گویه های پرسشنامه تفاوت معنی دار آماری نشان نداد (05/0P>).با توجه به کمبود آگاهی دانشجویان در مورد دستور عدم احیا پیشنهاد می شود در مورد جنبه های مختلف این دستور آموزش های لازم به آنان ارائه شود. با توجه به کمبود متون پژوهشی و محدودیت های این مطالعه انجام مطالعات بیش تری در این زمینه توصیه می شود.

ابعاد هوش اخلاقی در حرفه‌ی پرستاری یک مطالعه‌ی توصیفی- مقطعی در شرق ایران

مصطفی روشن زاده

هوش اخلاقی یکی از ابعاد هوش است که می تواند چارچوبی را برای عمکلرد صحیح انسان ها فراهم آورده و به عنوان یک عامل پیش بینی کننده ی رفتارشان محسوب شود. در این میان عملکرد پرستاران به واسطه ی ماهیت انسانی و اخلاقی حرفه شان از اهمیت خاصی برخوردار است و چه بسا پایبندی آن ها به اصول اخلاقی ضمن ارتقای کیفیت مراقبت، باعث بهبود عملکرد سازمانی نیز شود. لذا با توجه به این که عملکرد اخلاقی افراد به میزان زیادی متأثر از معیارهای ذهنی اخلاقی از جمله هوش اخلاقی شان است، در مطالعه ی حاضر به بررسی هوش اخلاقی در پرستاران پرداخته شده است. مطالعه ی توصیفی- مقطعی حاضر بر روی 400 پرستار از بیمارستان های آموزشی استان خراسان جنوبی صورت گرفته است. واحدهای مورد پژوهش به روش سرشماری انتخاب شدند. داده ها توسط پرسشنامه ی هوش اخلاقی Lennik & Kiel جمع آوری شده و سپس توسط نرم افزار SPSS نسخه ی 16 و با استفاده از تست های آماری توصیفی و تحلیلی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج مطالعه حاکی از آن است که نمره ی کل هوش اخلاقی 56/0±39/4 (از دامنه ی 5-1) بوده است. هم چنین، بین هوش اخلاقی و متغیرهای سن و تعداد سال های خدمت رابطه ی مثبت معنی دار وجود دارد (05/0 P<). سطوح مطلوب هوش اخلاقی در پرستاران می تواند حاکی از اهمیت کسب ارزش های اخلاقی نزد آن ها و هم چنین، به طور غیر مستقیم، نمودی از عمکلرد اخلاقی پرستاران در محیط های درمانی باشد.

اثربخشی کوریکولوم اخلاق پزشکی و بهترین شیوه‌ی اجرا از دیدگاه کارورزان دانشکده پزشکی مشهد

زهرا موفقی

آموزش اخلاق پزشکی در حقیقت ایجاد فرهنگ رفتاری، باورها و هویت حرفه ای می باشد و یکی از محورهای اساسی آموزش پزشکی است. مطالعه ی حاضر اثربخشی کوریکولوم اخلاق پزشکی و بهترین شیوه ی اجرا را از دیدگاه کارورزان مورد بررسی قرار داده است. این مطالعه توصیفی - مقطعی در تیرماه سال 1391 انجام شد. ابزار پژوهش پرسشنامه ای 10 سؤالی بود که در گروه اخلاق دانشکده ی پزشکی مشهد تدوین شد. روایی ابزار به روش محتوا و پایایی آن به روش همبستگی درونی (72/0=α) تأیید شد و با مراجعه ی حضوری به بخش های بالینی در اختیار کلیه ی کارورزان قرار گرفت. اطلاعات به وسیله ی نرم افزار SPSS تجزیه و با استفاده از آمار توصیفی و شاخص مرکزی نما گزارش شد. 71 کارورز (60 درصد) به پرسشنامه پاسخ دادند که 54 درصد آن ها خانم، 55 درصد کارورز سال دوم بودند. نمای داده ها در خصوص میزان تحقق پیامدهای قابل انتظار از درس اخلاق پزشکی یعنی میزان دستیابی کارورزان به اهداف، میزان تناسب درس با نیازهای بالینی و تخمین کلی از مفید بودن درس در طبقه ی کم و در پاسخ به چالش زایی موقعیت های اخلاقی بالینی در طبقه ی زیاد قرار گرفت. در پاسخ به مناسب ترین روش انتقال دانش، نگرش و مهارت های اخلاق پزشکی، بحث گروهی (38 درصد) برای آموزش مقدمات اخلاق پزشکی و بحث در مورد Case و ارائه ی راه حل در مرحله ی کارآموزی (70 درصد)، نما را تشکیل داد. مناسب ترین روش ارزشیابی دانشجو آزمون کتبی با ارائه ی Case، و ارزشیابی عملکرد در بخش معرفی شد. مطالعه ی حاضر اثربخشی درس اخلاق پزشکی را کم و تقاضای کارورزان را برای ارائه ی کاربردی این درس نشان داد. به نظر می رسد که ارائه ی این درس نیازمند تغییرات بنیادین است.

نقد و معرفی کتاب «درس‌نامه‌ی متون پارسی طب سنتی ایران»

مسعود کثیری

کتاب «درسنامه ی متون پارسی طب سنتی ایران» نام مجموعه ای است که در سال 1390، در قالب طرحی پژوهشی و با همکاری حدود سی نفر از دستیاران رشته ی طب سنتی، زیر نظر دکتر محسن ناصری، جهت استفاده ی درسی دانشجویان این رشته، تدوین شده است. بررسی محتوای کتاب نشانگر این موضوع است که اثر حاضر نتوانسته است در مجموع به اهداف و انتظارات موجود در مقدمه ی کتاب پاسخ دهد و از این لحاظ دارای نواقصی اساسی است که امیدواریم در چاپ های آینده مرتفع شود. این پژوهش تلاش کرده است تا در قالب یک نقد علمی و از منظر طب سنتی، به بررسی و نقد کتاب، در دو بخش عناصر بیرون از متن شامل نقد نویسنده و انتشارات و عناصر درون متن شامل نقد محتوای کتاب از جمله عنوان، پیشگفتار، فهرست و متن بپردازد. هم چنین، در بخش پایانی سعی بر این بوده است تا از دریچه ی تاریخ پزشکی به بررسی برخی لغزش های تاریخی کتاب پرداخته شود.