اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

سیر تدوین منشور حقوق مراجعان به آزمایشگاه‌های تشخیص پزشکی

نوش آفرین صفا دل

با توجه به این که سیستم ارائه ی خدمات و روند مناسبات با مراجعان آزمایشگاه تا حدودی با بخش های دیگر بهداشتی و درمانی تفاوت دارد، با وجود جامعیت منشور حقوق بیمار ابلاغ شده توسط وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، پرداختن به ابعاد اختصاصی این حوزه می تواند تعهد و تعلق افراد را به حیطه ی کار تخصصی خود افزایش دهد. لذا تدوین منشور حقوق مراجعان به آزمایشگاه های تشخیص پزشکی در دستور کار قرار گرفت.بعد از مرور جامع منابع موجود، با تشکیل کمیته ی تدوین، متشکل از نمایندگان انجمن های صنفی و صاحب نظران این حوزه پیش نویس تهیه شد. از سازمان های حقوقی ذینفع، مسؤولان فنی و کارکنان آزمایشگاه ها و صاحب نظران حوزه ی اخلاق پزشکی طی جلسات و کارگاه های متعدد نظرسنجی صورت گرفت و براساس نظرات ارائه شده، اصلاحات انجام شد. منشور فوق در مرداد ماه سال 1391 به تصویب شورای سیاست گذاری وزارت متبوع رسید و در مهرماه همان سال توسط وزیر محترم ابلاغ شد.جهت هماهنگی با متن منشور حقوق بیمار در ایران، محورهای اصلی این منشور نیز بر پایه ی 5 محور، دریافت شایسته ی خدمات آزمایشگاهی، دریافت اطلاعات به نحو مطلوب و میزان کافی، حق انتخاب و تصمیم گیری آزادانه ی مراجعان، احترام به حریم خصوصی مراجعان و رعایت اصل رازداری و امانتداری و دسترسی به نظام کارآمد رسیدگی به شکایات و پیشنهادات است.تدوین و ابلاغ منشور در حوزه ی حقوق گیرندگان خدمات سلامت یکی از اولین و اساسی ترین امور است. ولی اجرایی کردن مفاد منشور و نظارت و پایش اجرای آن مهم ترین هدف پیش رو است. بدیهی است راهکارهای مؤثر به منظور عملی کردن استقرار منشور حقوق مراجعان به آزمایشگاه های تشخیص پزشکی باید طراحی و اجرا شود.

دیسترس اخلاقی و ارتباط آن با استرس حرفه‌ای در پرستاران

مصطفی روشن زاده

دیسترس اخلاقی یکی از موضوعات حائز اهمیت در حیطه ی اخلاق پزشکی است که می تواند اثرات متفاوتی را بر پرستاران، بیماران و هم چنین، سیستم های بهداشتی داشته باشد. یکی از اثرات مهم این پدیده، ایجاد استرس حرفه ای در پرستاران است. شرایط استرس زای محیط های کاری، پرستاران را با فرسودگی و نارضایتی از محیط کاری روبه رو کرده و کیفیت ارائه ی مراقبت را با مشکل مواجه می سازد.پژوهش حاضر مطالعه ای توصیفی - تحلیلی بوده که با هدف بررسی ارتباط بین دیسترس اخلاقی و استرس حرفه ای بر روی 220 نفر از پرستاران بیمارستان های آموزشی شهر بیرجند صورت گرفت. ابزار جمع آوری داده پرسشنامه ی ترکیب یافته ی 51 سؤالی بود که از دو پرسشنامه ی دیسترس اخلاقی Corly و استرس حرفه ای Wolfgang تشکیل یافته بود. نتایج با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ی 16 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و از ضریب همبستگی پیرسون برای بررسی ارتباط بین دیسترس و استرس استفاده شد.نتایج به دست آمده حاکی از وجود ارتباط مثبت معنی دار بین دیسترس اخلاقی و استرس حرفه ای بوده است (05/0P< ، 8/0=r). سطح دیسترس اخلاقی و استرس حرفه ای نیز در ابعاد شدت و تکرار در حد متوسط گزارش شده است.نتایج این مطالعه ارائه ی راهکارهایی همانند آموزش پرستاران نسبت به این پدیده ها و شرایط ایجاد کننده ی آن و به کارگیری استراتژی های مدیریتی و سازمانی خاص را جهت پیشگیری و به حداقل رساندن این پدیده ها و عواقب آن ها در پرستاران مطرح می کند.

طراحی و روانسنجی پرسشنامه‌ی شأن اجتماعی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی

فریده یغمایی

نارسایی قلبی نه تنها بیماران بلکه خانواده ی آنان و شبکه ی اجتماع را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. پژوهش حاضر با هدف طراحی و روانسنجی پرسشنامه ی شأن اجتماعی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی صورت گرفته است. پژوهش حاضر یک پژوهش اکتشافی از نوع طراحی ابزار است. با استفاده از نمونه گیری هدفمند با 22 نفر از بیماران نارسایی قلبی بیمارستان های منتخب شهر تهران به صورت نیمه ساختار یافته مصاحبه صورت گرفت و با روش تحلیل محتوا تحلیل شد. بر اساس یافته های مصاحبه ها، متون و پرسشنامه های طراحی شده ی موجود در زمینه ی شأن اجتماعی، عبارات اولیه طراحی شد و روایی محتوا و سازه ی آن، بر روی 130 بیمار نارسایی قلبی تعیین شد. تحلیل داده ها با نرم افزار SPSS19 انجام شد.با انجام روایی صوری و محتوا، از 101 عبارت اولیه، 16 عبارت حذف شد و با انجام تحلیل عاملی اکتشافی، 2 عبارت به دلیل بارعاملی کم تر از 5/0 و 6 عبارت به دلیل قرارگرفتن در سایر عوامل حذف شد. پنج عامل ارتباط و حمایت خانواده، ارتباط و حمایت جامعه، ارتباط و حمایت کارکنان مراقبتی، تحمیل شدن به دیگران (جسمی- روانی- اجتماعی) و تحمیل شدن به دیگران (اقتصادی)، شناسایی شدند. پایایی پرسشنامه ی شأن اجتماعی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 97/0=α و با استفاده از روش دونیمه کردن 99/0r= برآورد شد. با توجه به اعتبار و پایایی قابل قبول پرسشنامه ی پژوهش حاضر، به کارگیری آن در برنامه ریزی جهت حمایت و بهبود درمان و مراقبت از بیماران و هدایت پژوهش های بعدی مرتبط با شأن اجتماعی می تواند سودمند باشد.

طراحی و روانسنجی پرسشنامه‌ی شأن ذاتی بیماران مبتلا به نارسایی قلب

فریده یغمایی

احترام به شأن ذاتی انسان ها به معنای احترام به حقوق پایه ی آن ها در محیط های مختلف است و دارای نقش برجسته و اهمیت ویژه در پژوهش ها و بحث های مربوط به مراقبت و سلامت است. پژوهش حاضر با هدف طراحی و روانسنجی پرسشنامه ی شأن ذاتی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی صورت گرفته است. پژوهش حاضر یک پژوهش روش شناسی جهت طراحی پرسشنامه است. ابتدا، با استفاده از نمونه گیری هدفمند و با توجه به اشباع داده ها، با 22 نفر از بیماران مبتلا به نارسایی قلبی مراجعه کننده به بیمارستان های حضرت رسول (ص)، امام حسین (ع) و شریعتی تهران، به صورت نیمه ساختار یافته مصاحبه صورت گرفت و با روش تحلیل محتوای تراکمی تجزیه و تحلیل شد. سپس بر اساس یافته های به دست آمده از مصاحبه ها و داده های به دست آمده از متون، مقالات و پرسشنامه های طراحی شده ی موجود در زمینه ی شأن ذاتی، عبارات اولیه ی مربوط به پرسشنامه ی شأن ذاتی در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی طراحی شد. سپس، روایی صوری پرسشنامه تعیین شد. برای اندازه گیری روایی محتوای عبارات پرسشنامه از نظر 12 متخصص با توجه به شاخص روایی محتوای Waltz & Bausell و نسبت روایی محتوا طبق جدول Lawshe استفاده شد. جهت تعیین روایی سازه ی پرسشنامه ی شأن ذاتی در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، از تحلیل عاملی اکتشافی و جهت تعیین پایایی، از روش همسانی درونی به روش آلفای کرونباخ و روش دونیمه کردن پرسشنامه بر روی 130 بیمار مبتلا به نارسایی قلبی استفاده شد. تجزیه و تحلیل آماری با استفاده از نرم افزارهای بسته ی آماری برای علوم اجتماعی نسخه ی 19 انجام شد. با توجه به یافته های به دست آمده از بخش کیفی پژوهش، مروری بر متون، مقالات و پرسشنامه های طراحی شده ی موجود، 39 عبارت اولیه مربوط به پرسشنامه ی شأن ذاتی تدوین شد. با انجام روایی صوری و روایی محتوا، از مجموع 39 عبارت اولیه، تعداد 4 عبارت حذف شد و تعداد عبارات به 35 عبارت رسید. با انجام تحلیل عاملی اکتشافی، 11 عبارت به دلیل بار عاملی کم تر از 5/0 حذف شدند و پرسشنامه ی شأن ذاتی با 24 عبارت و سه عامل (9 عبارت در عامل اول، 8 عبارت در عامل دوم و 7 عبارت در عامل سوم) ساخته شد. این ابعاد به ترتیب تحت عناوین: شأن ذاتی در خانواده، شأن ذاتی در جامعه و شأن ذاتی در محیط های درمانی نام گذاری شد. پایایی پرسشنامه ی شأن ذاتی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 94/0=α و با استفاده از روش دونیمه کردن 96/0r= برآورد شد. نتایج حاصل از پژوهش حاضر نشان داد که پرسشنامه ی شأن ذاتی از درجه ی قابل قبول و بالایی از اعتبار و پایایی برخوردار است. لذا، استفاده از پرسشنامه ی پژوهش حاضر می تواند در برنامه ریزی جهت حمایت و بهبود درمان و مراقبت از بیماران و هدایت پژوهش های بعدی مرتبط با شأن بیماران مختلف سودمند باشد.

بررسی میزان رعایت کدهای اخلاق حرفه‌ی پرستاری در بین دانشجویان پرستاری

هادی جعفری منش

سنجش میزان رعایت کدهای اخلاق پرستاری در دانشجویان پرستاری به عنوان کارکنان آینده ی سیستم خدمات بهداشتی درمانی امری ضروری است. برای تعیین نیازهای آموزشی اخلاقی و هم چنین، ارزشیابی این آموزش ها نیاز به بررسی میزان رعایت کدهای اخلاقی در بین دانشجویان وجود دارد. این مطالعه با هدف تعیین میزان رعایت کدهای اخلاق حرفه ی پرستاری و برخی عوامل مرتبط با آن، در بین دانشجویان پرستاری دانشکده ی پرستاری و مامایی شهید بهشتی انجام گرفت. در این پژوهش مقطعی توصیفی- تحلیلی تعداد 118 نفر از دانشجویان پرستاری که در بیمارستان های دانشگاهی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در حال گذراندن واحدهای کارآموزی در عرصه بودند، به صورت سرشماری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها شامل یک پرسشنامه حاوی اطلاعات دموگرافیک و یک پرسشنامه ی پرسشگر ساخته بود که بر اساس کدهای اخلاق حرفه ی پرستاری و تحقیقات موجود در ایران و جهان تهیه شده است.مدیریت تعارضات و بعد از آن احترام به همکاران تیم درمانی بیش ترین اصل از کدهای اخلاقی بودند که توسط دانشجویان پرستاری رعایت می شد. احترام به حقوق بیماران و آموزش به بیمار از اصولی بود که کم تر رعایت می شد. متغیرهای معدل، جنسیت دانشجویان، وضعیت تأهل، علاقه و احتمال کار در رشته ی پرستاری ارتباط آماری معنی داری با رعایت کدهای اخلاق نشان داد. نتایج این مطالعه می تواند بر اهمیت ایجاد درس اخلاق حرفه ای، طراحی کدهای اخلاق حرفه ای و آموزش آن به جامعه ی پرستاری تأکید کند که این امر می تواند مورد توجه برنامه ریزان و سیاست گذاران بخش سلامت قرار گیرد.

تناقضات اخلاقی و نگاه واقع‌بینانه‌ی حوزه‌ی سلامت در خصوص رازداری

زینب جنت مکان

رازداری به عنوان یکی از ضروریات حرفه ی پزشکی و مطرح در بین بیماران و پزشکان است که در کدهای اخلاقی، تأکید فراوانی بر آن شده است. مقاله ی حاضر، گزارشی موردی بر اساس یک نمونه ی واقعی در گراند راند اخلاق پزشکی مرکز طبی کودکان است که با نگاهی دقیق به بررسی حد و مرزها و چالش های رازداری و افشای راز در حوزه ی پزشکی می پردازد.در این گزارش نوزادی با علایم سندرم محرومیت از مواد معرفی می شود که پس از معاینات پزشکی معمول، تیم درمان متوجه اعتیاد مادر و پنهان کردن آن از همسر و خانواده شده و جهت تسریع در درمان موضوع را با مادر در میان می گذارند. انکار مادر از سویی، و نیاز تیم درمان به اطلاعات جامع و دقیق از سوی دیگر، چالشی را در حفظ یا افشای راز برای تیم پزشکی به وجود می آورد.در این جا تیم درمان برای کمک به درمان نوزاد، خود را موظف به کسب اطلاعات دقیق تر، جلب اعتماد و همکاری و در نهایت در میان گذاشتن راز مادر با همسر وی می بیند. اگرچه حفظ اسرار بیماران توسط پزشکان و کارکنان بهداشتی درمانی واجب است، ولی امری مطلق نیست و لازم است تا بر اساس دلایل عقلی و شرعی و به صورت موردی، تصمیمی را که مصلحت قوی تری دارد و کم ترین ضرر را متوجه بیمار و خانواده ی وی می کند اتخاذ کرد و حتی پس از درمان هم به آن پایبند بود.

رازداری در علوم پزشکی

صدیقه ابراهیمی

رازداری یکی از ارکان اجتناب ناپذیر تاریخچه ی روابط پزشک و بیمار است. درک نادرست از این اصل نه تنها می تواند به قداست حرفه ی پزشکی آسیب بزند، بلکه بر کیفیت رابطه ی درمانی و در سطحی وسیع تر، بر سلامت عموم جامعه نیز تأثیر گذار باشد. زیر بنای این تأثیر گذاری نیز آسیبی است که به حس اطمینان و اعتماد بیماران وارد می شود. مکاتب فلسفی غرب اساساً موافق مطلوبیت اصل رازداری هستند. چنان که آموزه های اسلام نیز توصیه های عام و بعضاً خاصی در باب اهمیت رازداری و کتمان اسرار از افراد ناشایست دارد. در مجموع، علی رغم اجماعی که در خصوص اهمیت اصل رازداری وجود دارد، برخی اصرار بر آن را در هر شرایطی مجاز نمی دانند. در این مقاله تلاش شده است تا ضمن معرفی نقش و اهمیت رازداری در حرفه ی پزشکی، دلایل مطلق گرایان و نسبی گرایان در باب رازداری مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.مطلق گرایان معتقدند که مطلوبیت ذاتی رازداری در مواردی که اجرای این اصل نتیجه ی مطلوبی ندارد تخصیص نمی خورد؛ بلکه اشتباه افراد در انتخاب نکردن اصلی که در آن شرایط نسبت به اصل رازداری اولویت بالاتری داشته است، این تخصیص ظاهری را القاء می کند. به علاوه، بسیاری از مطلق گرایان باور دارند که شکستن این اصل در عمل نیز به دلیل عوارض بلندمدت، مهم و غالباً نهفته و پنهان، مجاز نیست. عدم یا تأخیر در مراجعه به پزشک، پرهیز یا خودداری بیمار از ارائه ی اطلاعات ضروری بعضی از مهم ترین این عوارض هستند. در کل، با عنایت به تأیید شواهد تجربی و عقلی، پایبندی به اطلاق در رازداری، پسندیده تر می نماید. اما بر خلاف مطلق گرایان، قائلین به نسبی بودن رازداری، در موارد خاصی، پایداری بر اصل رازداری را جائز نشمرده و آن موارد را از این اصل استثناء می کنند. از مهم ترین دلایل به اشتباه افتادن افراد در گرایش به رازداری نسبی، می توان به مواردی هم چون تعجیل در حصول نتیجه ی دلخواه، ضعف در مهارت های ارتباطی، ناآگاهی از عواقب و خودرأیی اشاره کرد.

عوامل انگیزشی مؤثر در ارائه‌ی مراقبت برگرفته از دید کل‌نگر: یک مطالعه‌ی کیفی

مدینه جاسمی

مراقبت برگرفته از دید کل نگر شیوه ی مراقبت جامعی است که نقش اساسی در تسریع روند بهبودی دارد. باتوجه به نقش کلیدی این شیوه ی مراقبتی در سلامتی، شناسایی عوامل انگیزشی و تسهیل کننده در ارائه ی آن از دید پرستارانی که ارائه کننده ی اصلی مراقبت ها هستند مفاهیمی واقعی و ارزشمند به دنبال خواهد داشت. این مطالعه جهت تبیین عوامل مؤثر بر ارائه ی مراقبت برگرفته از دید کل نگر، به بررسی تجارب پرستاران پرداخت. این مطالعه به صورت کیفی با رویکرد تحلیل محتوای مرسوم Conventional و با مشارکت 18 پرستار بر اساس نمونه گیری هدفمند انجام شد. داده های مطالعه از طریق مصاحبه های جامع، مشاهده در بخش های مختلف مراکز آموزشی درمانی شهرهای ارومیه، تبریز، اردبیل و تهران در ایران انجام شد. یافته ها از طریق تحلیل محتوای کیفی و به روش استقرایی و با کمک نرم افزار MAXQDA مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفتند. از تجزیه و تحلیل مصاحبه ها، ویژگی های شخصیتی و نیز تجارب بستری به عنوان عوامل انگیزشی و تسهیل کننده در ارائه ی مراقبت برگرفته از دید کل نگر شناسایی شدند.با توجه به نقش ویژگی های شخصیتی پرستاران و تجربه ی بیماری ایشان و خانواده در گسترش ارتباط با بیمار و افزایش دانش نسبت به نیازهای مختلف بیمار، شکل گیری دید کل نگر در پرستاران و ارائه ی مراقبت برگرفته از این دید در ایشان، توجه به تناسب ویژگی های شخصیتی پرستاران با حرفه، آموزش مهارت های ارتباطی و نیز افزایش دانش ایشان جهت غلبه بر موانع موجود و گسترش دید همه جانبه در پرستاران و ارائه ی مراقبت بر گرفته از دید کل نگر درخور توجه است