اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

اخلاق‌مندی اهل علم و فرهنگ: شمه‌ای از فضایل اخلاقی و عقایدآقای دکتر حسن حبیبی

سمانه تیرگر

آشنایی با چهره های علمی و فرهنگی کشور، امری ارزشمند است. آقای دکتر حسن حبیبی (1391-1315) را می توان اهل دین، علم، ادب و فرهنگ دانست که در دوران جمهوری اسلامی به عنوان سیاستمداری متدین و متعهد، حمایت خود را از انقلاب اسلامی، نمایان نموده است. این مقاله بعضی از آثار و نیز خاطرات نقل شده از نزدیکان و اطرافیان ایشان را مرور می کند که خود میتواند گذری به زندگی نامه، منش و روش این شخصیت گران قدر باشد. هم چنین، در اثنای بحث، خاطراتی را که نویسنده ی اول، شخصاً از مواجهه با ایشان داشته اند، مطرح کرده ایم و به نکات برجسته ی اخلاقی ایشان خصوصاً در اواخر عمر شریفشان - که عمدتاً در بستر بیماری سپری شد- پرداخته ایم. نیم نگاهی هم به عقاید و نظرات این دانشمند بزرگ در مورد علم، عالِم و عالِم پروری داشته ایم. امید است که این اشارات بتواند نمونه هایی عینی و عملی، هم برای بیماران و هم برای محققان کشور و پزشکانی که با بیماران مختلف مواجهند، ارائه دهد

رساله‌ی طبی «فواید الافضلیه» و جایگاه آن در پزشکی دوره‌ی صفویه

علی اکبر جعفری

علی افضل قاطع قزوینی از پزشکان حاذق و دانشمند دوره ی صفویه است که در بررسی تاریخ پزشکی آن دوره، کم ترین توجه به شخصیت و فعالیت های پزشکی او شده است. در مجموعه آثار قزوینی، سه اثر علمی در حوزه ی طبی وجود دارد که می تواند در بررسی تاریخ پزشکی صفویه مورد توجه قرار گیرد.بر این اساس، مقاله ی حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی ضمن بررسی زندگی علی افضل قزوینی، رساله ی فواید الافضلیه را معرفی می کند. این رساله، دائره المعارفی است حاوی مطالب متنوع و لازم برای پزشکان دوره صفوی که آن ها را از مراجعه به دیگر منابع بی نیاز می کرده است. بر این اساس، مهم ترین سؤال پژوهش این است که: رساله ی طبی فواید الافضلیه دارای چه مشخصات و ویژگی هایی است که آن را به عنوان اثری مهم در پزشکی دوره ی صفویه قرار می دهد؟ بررسی زندگی علی افضل قزوینی و واکاوی محتوای رساله ی فواید الافضلیه نشان می دهد این رساله، حجیم ترین رساله ی پزشکی عصر صفوی است که حاوی اطلاعات ضروری مورد نیاز پزشکان بوده است. لذا برای بررسی پزشکی دوره ی صفویه توجه به رساله ی طبی فواید الافضلیه بسیار ضروری است.

تأمین باروری زنان از منظر اخلاق پزشکی

شیما بهنام منش

تأمین باروری عبارت از روش هایی است که با حفظ توان فعلی فرد در باروری، نوید داشتن فرزندی با ارتباط ژنتیکی در آینده را می دهد. امروزه این روش ها با استقبال بسیاری مواجه شده اند. تا آن جا که، می توان موارد کاربردشان را به دو قسمت پزشکی و اجتماعی تقسیم نمود. در گروه اول، بیمار به دلیل بیماری یا به تبع روش درمانی در خطر از دست دادن باروری است. در حالی که، در حالت دوم متقاضی تأمین باروری با وجود سلامتی، به دلایل اجتماعی و شخصی در حال حاضر قصد و امکان فرزنددار شدن را ندارد. با توجه به آن که روش های تأمین باروری بدواً نسبت به بدن تهاجمی هستند، سؤالات و انتقادات اخلاقی بسیاری پیرامون استفاده ی آن ها در مورد افراد بیمار و هم چنین، تعمیم آن به بانوان سالمی که تنها به دلیل بالا رفتن سن تمایل به استفاده از آن ها دارند مطرح شده است. در این مقاله هدف آن است تا با اتخاذ روشی تحلیلی و توصیفی و مطالعه ی کتب و مقالات اخلاقی و دستور العمل های بین المللی معتبر پاسخی مناسب به این سؤالات داده شود. در حال حاضر، انجام روش های تأمین باروری در موارد ضرورت پزشکی مورد تأیید همگان بوده و منطبق با اصل سودرسانی دانسته شده است. در موارد اجتماعی نیز با وجود مخالفت هایی که انجام آن را مغایر با اصل ضررنرساندن دانسته اند، بسیاری از فمنیست ها و قائلان بر خودآیینی تولیدمثلی زنان انجام آن را با رعایت شرایطی اخلاقی هم چون رعایت رضایت آگاهانه پذیرفته اند.

حق بر باروری؟

محمد راسخ

باروری از جمله تواناییهای نخستین آدمیان است. این توانایی غالباً به صورت طبیعی محقق میشود، اما در پارهای موارد روشها و فناوریهای جدید علمی امکان تحقق خواست تولیدمثل را در اختیار زوجین نابارور قرار میدهند. در سالهای اخیر، از عبارت «حق بر باروری» برای اشاره به خواست زوجین برای محقق ساختن توانایی باروری سخن به میان آمده و گاه بر تکلیف حکومت در برآوردن این حق تأکید می شود. به نظر میرسد ابهام نهفته در «حق بر باروری» میتواند مشکلاتی جدی را در فهم ما از این موضوع و، به تبع، شیوه ی مواجهه با آن در جامعه پدید آورد. در این مقاله، ضمن ایضاح مفهوم «حق»، این دعوی درانداخته میشود که «حق بر باروری» را میتوان در هر دو قالب «حق ادعا» و «حق آزادی» دریافت اما فقط فهم آن در قالب «حق آزادی» موجه و مقبول است. از این رو، «حق بر باروری»، در واقع، حق بر آزادی درخواست فرزندآوری و جستوجو برای فراهم آوردن مقتضیات آن، از جمله استفاده از روشهای درمان ناباروری، است. این حق، هم چون دیگر حق های آدمی، در توازن و تناسب با مصلحت عمومی قرار دارد، به گونهای که میتواند در شرایطی خاص، مثلاً در شرایط جمعیتی نامناسب، مورد حمایت و تشویق یا ممانعت و تضییق حکومت قرار گیرد.

میزان رعایت کدهای اخلاق حرفه‌ای در ماماهای مراکز بهداشتی - درمانی شهر تهران در سال 1392

لیلا نصیریانی

عملکرد اخلاقی یکی از مولفه های اصلی ارائه ی مراقبت با کیفیت و شایسته به زنان و مادران است. این مطالعه با هدف تعیین میزان رعایت کدهای اخلاق حرفه ای در ماماهای مراکز بهداشتی - درمانی شهر تهران طراحی شد. این مطالعه توصیفی- مقطعی، در سال 1392 انجام شد. 125 نفر از ماماهای مراکز بهداشتی - درمانی شهر تهران به روش طبقه ای سهمیه ای به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه ی خود گزارش دهی شامل دو بخش بود: مشخصات دموگرافیک و پرسشنامه روا و پایای کدهای اخلاق ارائه دهندگان خدمات سلامت باروری. در پژوهش حاضر 10 حیطه از این پرسشنامه (شامل 43 سؤال در مقیاس لیکرت 5 قسمتی از خیلی کم تا خیلی زیاد) مورد استفاده قرار گرفت. جهت تحلیل داده ها از آمار توصیفی در نرم افزار SPSS استفاده شد. میزان رعایت کدهای اخلاق حرفه ای در ماماهای مراکز بهداشتی - درمانی شهر تهران 522/0±866/3 بود. لازم به ذکر است که حداقل نمره ی 1 و حداکثر 5 بوده است. میزان رعایت هر حیطه به تفکیک عبارت بود از: رعایت حق کرامت انسانی مددجو 676/0±77/3، حق تصمیم گیری مددجو 58/0±61/3، اخذ رضایت آگاهانه از مددجو 889/0±48/3، آشکار سازی اطلاعات برای مددجو 74/0±4، رعایت حق محرمانه نگه داشتن اطلاعات مددجو 844/0±83/3، افشاء اطلاعات مددجو 723/0±47/3، رعایت حق حریم خصوصی مددجو 709/0±08/4، سودرسانی و عدم ضرررسانی به مددجو 698/0±97/3، رعایت عدالت نسبت به مددجو 802/0±14/4 و ارتباط حرفه ای با همکار 709/0±23/4. پیشنهاد می شود جهت ارتقاء هر چه بیش تر کیفیت خدمات مامایی، به آموزش اخلاق حرفه ای (تئوری و بالینی( بیش تر از قبل توجه گردد و کدهای اخلاق مامایی پس از اطلاع رسانی گسترده، به کار گرفته و پایش شود.

ارتباط بین عدالت سازمانی درک‌شده با کیفیت زندگی کاری در کارکنان یک بیمارستان منتخب در شهر اهواز

ابراهیم مردانی

عدالت سازمانی، به دلیل تأثیرات مهم بر نگرش و رفتارهای کارکنان دارای اهمیت ویژه ای است. از طرفی، کیفیت زندگی کاری بالا به عنوان پیش نیاز اساسی توانمندسازی منابع انسانی مورد نیاز در سیستم های مراقبت بهداشتی شناخته شده است. هدف این مطالعه تعیین ارتباط عدالت سازمانی درک شده با کیفیت زندگی کاری کارکنان بیمارستان بود. در این مطالعه توصیفی و همبستگی، نمونه شامل 268 نفر از کارکنان یک بیمارستان دولتی در شهر اهواز بودند که به روش سرشماری انتخاب شدند. داده ها با استفاده از پرسشنامه های مشخصات جمعیت شناختی، عدالت سازمانی Niehoff و Moorman و کیفیت زندگی کاری گردآوری شدند. سپس با بهره گیری از آمار توصیفی و استنباطی تحلیل گردیدند. کیفیت زندگی کاری کارکنان به ترتیب در 2/64 درصد (172 نفر) در سطح متوسط، 16 درصد (43 نفر) در سطح نسبتاً مطلوب، 13 درصد (35 نفر) در سطح نامطلوب و 8/6 درصد (18 نفر) در سطح مطلوب قرار داشت. دیگر یافته ها نشان داد بین ادراک عدالت سازمانی در حیطه های توزیعی و رویه ای با کیفیت زندگی کاری ارتباط مثبت و معنی دار وجود دارد. از آن جا که بین عدالت سازمانی درک شده با کیفیت زندگی کاری ارتباط معنی دار وجود داشته است، مدیران بیمارستان ها باید به مفهوم عدالت سازمانی که کیفیت زندگی کاری را افزایش می دهد، توجه نمایند.

دیسترس اخلاقی و خستگی از ارائه‌ی مراقبت به بیمار: یک مطالعه‌ی ارتباطی در پرستاران

مصطفی روشن زاده

یکی از چالش های اخلاقی که پرستاران به واسطه ی ماهیت حرفه ی خود با آن روبه رو هستند؛ دیسترس اخلاقی است. مواجه ی مکرر پرستاران با این پدیده می تواند عواقب متفاوتی از جمله سرخوردگی و خستگی از ارائه ی مراقبت به بیماران را به دنبال داشته باشد. این حالت خود به طور مستقیم باعث افت کیفیت مراقبت و اختلال در دستیابی به اهداف سلامتی خواهد شد. لذا در مطالعه ی حاضر به بررسی ارتباط بین دیسترس اخلاقی و خستگی از ارائه ی مراقبت به بیماران در پرستاران می پردازیم.مطالعه ی توصیفی - تحلیلی حاضر بر روی260 پرستار از بخش های مراقبت های ویژه شهر کرمان که به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب شده اند صورت گرفته است. در این مطالعه ابزار دیسترس اخلاقی Corley و پرسشنامه خستگی از ارائه ی مراقبت به بیمارFigley برای جمع آوری داده ها مورد استفاده قرار گرفته و داده ها پس از جمع آوری توسط نرم افزار SPSS نسخه ی 16 و با استفاده از آمار توصیفی و تحلیلی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.نتایج این مطالعه حاکی از آن است که بین دیسترس اخلاقی و خستگی از ارائه ی مراقبت به بیماران، ارتباط مثبت معنی داری وجود داشته است (05/0P<). میانگین نمره ی دیسترس اخلاقی از کل نمره 5-0 در ابعاد شدت (8/0±5/3) و در ابعاد تکرار (55/0±9/3) بوده است. میانگین نمره ی خستگی از ارائه ی مراقبت به بیماران نیز از کل نمره 5-0 (68/0±5/3) بوده است. توجه به سطح دیسترس اخلاقی و هم چنین، ارتباط آن با خستگی از ارائه ی مراقبت حاکی از آن است که شرایط ایجاد کننده ی دیسترس اخلاقی نقش مهمی در کیفیت مراقبت داشته و باید با ارائه ی راه کارهایی از بروز این شرایط جلوگیری شود. آگاه کردن پرستاران نسبت به پدیده ی دیسترس اخلاقی و عواقب آن و هم چنین، انجام مشاوره های دوره ای نقش مهمی در شناسایی و کنترل دیسترس اخلاقی و در نتیجه عواقب آن خواهد داشت.

ارتباط دیسترس اخلاقی درک‌شده و جو اخلاقی در پرستاران دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد

الهام فضل جو

در دنیای امروز با توجه به پیشرفت روز به روز علم، پیچیدگی بیماری ها و افزایش طول عمر، شاهد تجربه ی دیسترس اخلاقی در پرستاران هستیم. یکی از عواملی که احتمال می رود در ایجاد دیسترس اخلاقی درک شده نقش داشته باشد جو اخلاقی حاکم بر بیمارستان ها است. لذا مطالعه ی حاضر با هدف بررسی درک پرستاران از دیسترس اخلاقی درک شده و ارتباط آن با جو اخلاقی در بیمارستان های شهر یزد انجام شد. در این مطالعه ی توصیفی، همبستگی با بهره گیری از پرسشنامه ی دیسترس اخلاقی درک شده (MDS) و پرسشنامه ی جو اخلاقی بیمارستان (HECS)، در 370 نفر از پرستاران شاغل در بیمارستان های آموزشی شهر یزد شامل بیمارستان شهید صدوقی، بیمارستان شهید رهنمون، بیمارستان شهید افشار و بیمارستان سوانح سوختگی، مورد بررسی قرار گرفت. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از SPSS نسخه ی 18 و آمار توصیفی و تحلیلی انجام شد. در این مطالعه میانگین شدت دیسترس اخلاقی درک شده در میان پرستاران 28/1±41/3 و میانگین درک آنان از جو اخلاقی 78/0±22/3 بوده است. نتایج نشان داد که بین دیسترس اخلاقی درک شده در پرستاران و درک آنان از جو اخلاقی رابطه ی منفی معنی داری وجود داشته است (00/0=P). لذا با اجرای منشورهای اخلاقی و تدوین برنامه هایی به منظور ارتقاء جو اخلاقی ممکن است بتوان شدت دیسترس اخلاقی درک شده در پرستاران را کاهش داد.