اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

مسؤولیت پزشک در قانون مجازات اسلامی 1392

نازآفرین قاسم زاده

مقررات تازه تقنین شده ی قانون مجازات، با سلب ضمان مطلق از پزشک ماهر و تعدیل کردن آن ضمان بر مبنای تقصیر، قواعد مطلوبی را به ارمغان آوردهاست. در این قانون با رویکردی جدید ضمن دادن آزادی عمل بیش تر به پزشک به حمایت از وی برخاسته است که این امر هم با موازین اخلاقی انطباق دارد و هم اصول و قواعد فقهی بر آن صحه میگذارند. در این جستار برآنیم تا ضمن بیان سیر قوانین موضوعه در ایران که در باب مسؤولیت پزشکی مطرح شده به تحلیل مواد قانونی موجود در این باب در قانون مجازات اسلامی 1392 بپردازیم. ابهامهایی در بطن برخی مواد این قانون وجود دارد از جمله تعارضی که بین ماده ی 492 و تبصره ی یک ماده ی 496 به چشم می خورد که باید آن را تعدیل کرد و وجه تعدیل نیز آن است که در حالت اجتماع سبب و مباشر (پزشک و پرستار) که پزشک دستور صادر کرده و پرستار عمل می کند شایسته نیست پزشک را نادیده انگاشت.

ملاحظات اخلاقی – کاربردی امتناع از درمان

منصوره مدنی

امتناع بیمار از درمان، از نتایج منطقی اخذ رضایت از بیمار است و یکی از حقوق او به شمار می رود، ولی می تواند منجر به آسیب بیمار یا اطرافیان او و نیز خسارت به نظام سلامت شود. در این مقاله مسائل اخلاقی مربوط به مواجهه ی عملی با امتناع بیماران مد نظر قرار گرفته است. امتناع از درمان اشکال بالینی گوناگونی دارد و مواجهه ی صحیح با آن مستلزم درک و افتراق این اشکال است. برخی از اشکال امتناع از درمان مانند احتمال آسیب به شخص سوم، بیش تر ابعاد قانونی دارد و برخی حالات مانند بیمار فاقد ظرفیت تصمیم-گیری، دستورالعمل مشخصی دارد. عمده ترین چالش های اخلاقی در زمینه ی امتناع بیماران دارای ظرفیت رخ می دهد که این مقاله عمدتاً به مباحث کاربردی مرتبط به این گروه اختصاص یافته است. بیش ترین مشکلات این بیماران ناشی از ارتباط نامناسب با درمانگران و هیجانات زودگذر است. درمانگران باید ضمن آمادگی قبلی با این مواجهه، به جز موارد اورژانس حیاتی که درمان بدون رضایت انجام می شود، تا حد امکان موانع امتناع را برطرف کرده و در کسب رضایت بیمار تلاش کنند. در صورتی که موفق به این امر نشدند، ضمن مستند کردن امتناع بیمار، سایر اقدامات درمانی را به او ارائه دهند.

نگاهی به جایگاه جنین ناقص‌الخلقه در هستی از منظر فلسفه‌ی صدرایی

فرزانه زاهدی انارکی

یکی از چالش های حوزه ی اخلاق پزشکی، سقط جنین های ناقص الخلقه است که مبانی تصمیم گیری در مورد آن در اسلام و تفکر غربی تفاوت های عمده ای دارد. یکی از دلایل آن، عدم اعتقاد به بقاء و تکامل روح انسانی پس از مرگ در دیدگاههای غیردینی است که عمدتاً به آزادی سقط جنین ناقص در جهان غرب منجر شده است؛ در حالی که اسلام، و بالتبع فلاسفه ی اسلامی، به علت اهمیتی که به روح و تکامل آن می دهند، تصمیم گیری در مورد سقط چنین جنین هایی را منوط به بررسی تمام ابعاد آن ها- جسم و روح (نفس)- با دقت نظر بیش تر بر روح (نفس) می دانند. در چنین نگاهی، پیش فرض های مهمی مطرح می شود؛ از جمله: علت بروز نقص در بعضی از جنین ها چیست؟ آیا جنینی که در جسم نقص دارد، روح (نفس) ناقصی هم دارد؟ نوشتار حاضر، به روش کتابخانهای مروری- تحلیلی غیر سیستماتیک و با شیوه ی گردآوری اطلاعات صورت گرفته است و فارغ از مسأله ی ولوج روح و زمان پدیداری آن در جسم، نگاهی گذرا به تکامل نفس جنین در مراتب حیات (نباتی، حیوانی، انسانی) ، بر اساس آرای صدرالمتألهین شیرازی و امام خمینی (ره) دارد و هدف از آن، نگرشی فلسفی به علل ایجاد نقص در خلقت و پاسخ به این سؤال مهم است که آیا نفس جنین ناقص نیز نقص دارد؟ نتیجه ی این مطالعه نشان می دهد که بر اساس عقیده ی ملاصدرا، آفرینش (تکوینی) همه ی موجودات، أحسن و در زیباترین صورت ممکن است. جنین ناقص الخلقه نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ بنابراین، جنین ناقص الخلقه، نفس کامل و زیبایی دارد. تنها ظهور نفس در جسم معیوب، ناقص است که می تواند دو علت داشته باشد؛ اول: به دلیل اختیار سوء چنین موجودی در عوالم پیش از ماده، که یکی از جلوات این سوء اختیار می تواند نقص در جسم باشد. که البته تعیین این موارد، از اسرار آفرینش است و علم انسان را یارای کنکاش در آن نیست. دوم: مزاحمت ایجاد کردن ژن و محیط، علیرغم حسن اختیار موجود ناقص در عوالم پیش از ماده. به هر حال از آن جا که تصمیم گیری اخلاقی در مورد سقط جنین های ناقص الخلقه، از موارد مشکل در اخلاق پزشکی است، به نظر می رسد مطالعات تکمیلی از منظر فلسفه ی اسلامی بتوانند برخی از لایه های پنهان آن را نمودار کنند و بدین ترتیب برای ارائه ی راهنمای اخلاقی بر پایه ی فرهنگ اسلام در مورد سقط جنین ناقص الخلقه گام نخستین برداشته شود.

مدل‌های مدافعه‌ی پرستاری: مروری بر کارکردهای نقش حمایتی پرستار

هادی جعفری منش

یک مدل نمایش مختصری از واقعیت است. مدل های مربوط به سلامتی ارزش ها، استنباط ها و ادراکات مختلفی از روند مراقبت بهداشتی و درمانی نشان می دهند. مطالعه ی حاضر با هدف بررسی مدل های مدافعه ی پرستاری و کارکردهای نقش حمایتی پرستار انجام گرفته است. در این مطالعه ی مروری جهت جست وجوی مقالات و مستندات، از پایگاه های اطلاعاتی PubMed،Science Direct ، Proquest و Google Scholar هم چنین، پایگاه های اطلاعاتی داخلی شامل Magiran ، Medex Iran ،Scientific Information Database و هم چنین، موتور جست وجوی عمومی Google استفاده شد. جست وجو بر اساس واژگان کلیدی، مدافعه (advocacy) و مدل مدافعه ی پرستاری (nursing advocacy model) انجام پذیرفت. در این مرحله در مجموع 89 منبع از سال 1991 تا 2014 شامل کتاب، مقاله و پایان نامه مرتبط با مدافعه ی پرستاری به دست آمد. پس از بررسی منابع جست وجو شده، در مرحله ی دوم از نتایج تعداد 43 منبع جهت نگارش مقاله ی مروری استفاده شد. از این مطالعات تعداد 8 مدل که همخوانی بیش تری با موضوع و اهداف مطالعه داشتند، استخراج گردید. با توجه به یافته های پژوهش حاضر و تأکید بر فواید انجام نقش مدافعه ی پرستاری، پیشنهاد می شود مدلی طراحی شود که بتواند یک روش عملی را برای اجرای نقش مدافعه ی پرستاری در ایران فراهم کند. در این مدل باید محدودیت های قانونی، عوامل و ارزش های اجتماعی، فرهنگ سازمانی، موقعیت پرستار در نظام مراقبت بهداشتی - درمانی و محدودیت های سیاسی و اقتصادی در نظر گرفته شود.

بررسی میزان هم‌دلی دانشجویان دندان‌پزشکی شهر تهران با بیماران در سال 1393

ناهید رژه

ارتباط صحیح و هم دلی بین دندان پزشکان و بیماران یکی از دغدغه های برنامه ریزان آموزش و گیرندگان خدمات دندان پزشکی است. هدف از مطالعه ی حاضر بررسی میزان هم دلی در دانشجویان دندان پزشکی دانشگاه های علوم پزشکی شهر تهران در سال 1393 با بیماران بود. در این مطالعه ی توصیفی - مقطعی، بر اساس فرمول تعیین حجم نمونه ی تصادفی با فرمول مورگان تعداد 410 نفر از دانشجویان دندان پزشکی دانشگاه های شهر تهران به طور تصادفی ساده انتخاب شدند. برای جمع آوری اطلاعات، از پرسش نامه ی جمع آوری اطلاعات دموگرافیک و پرسش نامه ی هم دلی (واکنش های میان فردی) استفاده شد. اطلاعات شرکت کنندگان وارد نرم افزار کامپیوتری SPSS ویرایش 16 شد. تجزیه و تحلیل با استفاده از آزمون های Independent T-Test، آنالیز واریانس یک طرفه و ضرایب همبستگی انجام شد. میانگین نمرات هم دلی دانشجویان دندان پزشکی (03/1± 06/53) و بالاترین میزان مربوط به بعد تخیل (65/4 ± 41/14) بود. از بین مشخصات جمعیت شناختی سن، جنسیت و مقطع تحصیلی با هم دلی رابطه ی معنی داری داشت (P<0.001). میزان هم دلی افراد متأهل در سنین و مقاطع تحصیلی بالاتر بیش تر بارز بود. اما با دانشگاه محل تحصیل رابطه ی معنی داری مشاهده نشد. میزان هم دلی در دانشجویان دندان پزشکی دوره ی عمومی با شرایط قابل انتظار تفاوت دارد. برنامه ریزی آموزشی برای تقویت فضای هم دلی بین دانشجویان و بیماران ضروری به نظر می رسد

نقش میانجی هویت سازمانی در رابطه‌ی بین اخلاق حرفه‌ای با رفتار شهروندی سازمانی و رفتار انحرافی کار

شیوا ملکی

ریشه ی بسیاری از رفتارها و فعالیت های کارکنان درمانی بیمارستان را باید در اخلاق و ارزش های اخلاقی جست وجو کرد. به همین دلیل توجه به اخلاق حرفه ای و پیامدهای آن از اساسی ترین موضوعات پژوهشی در حوزه های سازمانی است.هدف پژوهش حاضر بررسی و کشف اثر میانجی هویت سازمانی در روابط اخلاق حرفه ای با رفتار شهروندی سازمانی و رفتار انحرافی کار است. این تحقیق بر حسب هدف کاربردی و بر اساس شیوه ی گردآوری داده های توصیفی از نوع همبستگی است. جهت رسیدن به هدف پژوهش، نمونه ای به حجم 225 نفر از جامعه ی 820 نفری کارکنان و متخصصان درمانی بیمارستان شهرستان های ماکو، شوط و پلدشت به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای نسبتی انتخاب شدند. داده ها از طریق پرسشنامه های استاندارد هویت سازمانی، اخلاق حرفه ای، رفتار شهروندی و رفتار انحرافی کار جمع آوری شد. به منظور بررسی روابط متغیرها در الگوی مفهومی از مدل معادلات ساختاری استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد که اخلاق حرفه ای با هویت سازمانی (177/0(r= و با رفتار شهروندی سازمانی OCB (179/0=r) دارای رابطه ی مثبت و معنی داری است. هم چنین، نتایج نشان داد که رابطه ی بین اخلاق حرفه ای با رفتار شهروندی و رفتار انحرافی از طریق هویت سازمانی میانجیگری می شود. در الگوی مورد نظر، تمام وزن های رگرسیونی- به غیر از رابطه ی بین اخلاق حرفه ای و رفتار انحرافی - از نظر آماری معنی دار بودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که اخلاق حرفه ای باعث تقویت هویت سازمانی می شود و سپس هویت سازمانی موجبات تقویت و ارتقای رفتار شهروندی سازمانی و کاهش رفتار انحرافی کار را در کارکنان و متخصصان درمانی بیمارستان فراهم می کند.

بررسی ارتباط سرمایه‌‌ی اجتماعی و نوع‌دوستی با نگرش پزشکان به اخلاق حرفه‌ای

لطفعلی خانی

سرمایه ی اجتماعی و نوع دوستی از مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر فرهنگ جامعه اند و می توانند نقش اساسی در رشد اخلاق حرفه ای پزشکان داشته باشند. هدف این مطالعه بررسی ارتباط سرمایه ی اجتماعی و نوع دوستی با نگرش پزشکان به اخلاق حرفه ای بود. روش پژوهش توصیفی از نوع همبستگی بود. نمونه ی آماری این تحقیق شامل 322 نفر از پزشکان شاغل علوم پزشکی استان آذربایجان غربی در سال 1393 بودند که به روش خوشه‎ای چند مرحله‎ای انتخاب شدند. برای جمع آوری اطلاعات از پرسش نامه ی سرمایه ی اجتماعی Onyx و Bullen و پرسش نامه ی نوع دوستی Carlo و همکاران و مقیاس اخلاق حرفه ای کرمپوریان و همکاران استفاده شد. نتایج نشان داد بین متغیرهای نوع دوستی (238/0=r)، مؤلفه ی ساختاری (489/0=r)، مؤلفه ی ارتباطی (554/0=r) و مؤلفه ی شناختی (581/0=r) و نگرش پزشکان به اخلاق حرفه ای رابطه ی مثبت و معنی دار وجود دارد (05/0>P). نتایج ضریب همبستگی چندمتغیری به روش Enter نشان داد مؤلفه‏های سرمایه ی اجتماعی در تبیین متغیر نگرش پزشکان به اخلاق حرفه ای (457/0) سهم دارند. نتیجه ی حاصل از این تحقیق نشان داد که مؤلفه های سرمایه ی ‏اجتماعی در پیش بینی نگرش پزشکان نسبت به اخلاق حرفه ای مؤثرند. بنابراین، به نظر می رسد با افزایش میزان سرمایه ی ‏اجتماعی و نوع‏دوستی، نگرش به اخلاق حرفه ای در پزشکان بیش تر شود.

چالش‌های استقلال بیماران بستری: یک تحقیق کیفی

عفت صادقیان

استقلال بیمار از عناصر اصلی مراقبت فردگرا، بیمارمحور و اخلاقی است. چالش های استقلال بیمار وابسته به فرهنگ بوده و در ایران روشن نیست؛ لذا، این مطالعه به منظور کشف چالش های استقلال بیمار در بالین انجام شد. این مطالعه با رویکرد تحقیق کیفی و روش آنالیز محتوای مرسوم در سال 1392 با مشارکت 13 بیمار، 7 پرستار و 1 پزشک بر اساس نمونه گیری هدفمند انجام شد. داده ها از طریق مصاحبه های جامع و مشاهده در یک دوره ی 10 ماهه از مراکز آموزشی - درمانی تبریز و همدان جمع آوری شدند. یافته ها از طریق تحلیل محتوای کیفی و به روش استقرایی و با کمک نرم افزار MAXQDA10 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.از مجموع مصاحبه های 21 مشارکت کننده 394 کد اولیه استخراج شدند. کد های اولیه بر اساس تشابه و تفاوت هایشان طبقه بندی شده و 15 زیرطبقه را ایجاد کرد که با مرور بیش تر و مقایسه ی زیرطبقات، 3 طبقه که بیانگر چالش های استقلال بیمار در بالین بودند، شناسایی و براساس ماهیتشان به صورت مفهومی و انتزاعی نام گذاری شدند. این طبقات شامل 1) عوامل درون فردی، 2) ارتباطات غیر مؤثر و 3) بی کفایتی سازمان بودند. یافته های این مطالعه چالش های فردی، اجتماعی و سازمانی استقلال بیمار را نشان داد که تیم درمان، مدیران و برنامه ریزان سلامتی باید به این عوامل توجه کرده و با تعدیل آن ها به بهبود استقلال بیمار کمک کنند.