اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

تعهدات حرفه‌ای پزشک و ملاحظات اخلاقی در جراحی ترمیمی پرده‌ی بکارت

کبری جودکی

پزشکان در طول طبابت خود ممکن است با تقاضاهایی روبه رو شوند که جنبه ی درمان نداشته و برخاسته از ملاحظات فرهنگی و عرفی جامعه است و اثر فیزیولوژیک قابل ملاحظه ای بر روی فرد متقاضی ندارد. با توجه به این که پزشک در چنین مواردی نیز باید بیش ترین منفعت را برای بیمار در نظر بگیرد و نمی تواند ملاحظات فرهنگی و عرفی جامعه را نادیده بگیرد با چالش مواجه می شود. این مسأله که پزشک تا چه حد نسبت به برآورده کردن این درخواست ها وظیفه دارد و چه ملاحظاتی را باید در نظر بگیرد، چالش اخلاقی مهمی را ایجاد می کند. یکی از این موارد چالش برانگیز ترمیم پرده ی بکارت (هایمن) است.دراین نوشتار با توجه به تقاضای فراوان این درخواست ها به بیان ملاحظات اخلاقی و نظرات موافق و مخالف پرداخته می شود و با توجه به اهمیت مسائل فقهی در جامعه ی اسلامی، مسائل فقهی مرتبط با این موضوع بررسی خواهد شد و پس از آن نیز از منظر حقوقی به موضوع نگریسته می شود. با جمع بندی نظرات موافقان و مخالفان حوزه ی اخلاق پزشکی و آرای فقها و قوانین کشور به نظر می رسد در موارد خاص و شرایط ویژه انجام این عمل نه تنها غیر اخلاقی نیست بلکه در تعهدات اخلاقی پزشک قرار می گیرد

ملاحظات اخلاقی درراهنمای پیشینی (مراقبت) و بررسی اجمالی جنبه های اخلاقی و حقوقی آن در زمینه‌ی آموزه‌های اسلامی

منصوره مدنی

براساس اصل احترام به اتونومی، از اصول چهارگانه ی اخلاق پزشکی، می توان حالتی را متصور شد که بیمار حق مشارکت خود در تصمیمات درمانی را حتی برای مسائلی که در آینده برایش رخ خواهد داد، حفظ می کند. بدین معنا که بیمار، در زمانی که هنوز ظرفیت تصمیم گیری دارد، سندی تنظیم می کند و طی آن سند، برای زمانی که به علت کاهش سطح هوشیاری ظرفیت تصمیم گیری خود را از دست داده است، تمام حالات را برای درمان خود پیش بینی کرده و درباره ی آن تصمیم گیری می کند، یا جانشینی برای خود مشخص می کند که وی با توجه به نگرش ها و علایق بیمار، بهترین تصمیم های ممکن را با داشتن اختیار کافی برای بیمار اخذ کند. این سند که راهنمای پیشینی مراقبت نام دارد، دارای فواید و اشکالاتی است و از دیدگاه های مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است. این مطالعه با مرور غیرسیستماتیک کتابخانه ای و اینترنتی، به طرح این موضوع نوین پرداخته است تا ضمن معرفی اجمالی آن، برخی از ابعاد این موضوع را مورد بررسی قرار دهد و امکان بومی شدن آن را از برخی ابعاد، به ویژه از منظر معارف اسلامی بررسی کند. از منظر معارف اسلامی، به دلیل حرمت فوق العاده ای که اسلام برای حیات قائل است، پزشک همواره موظف است که هر کاری را که در توان دارد، و انجام آن را بیهوده نمی داند، برای حفظ حیات انسان ها انجام دهد. اگر این وظیفه ی پزشک، با امتناع بیمار روبه رو شود، حتی در مواردی که امتناع بیمار، به طور اولیه، مصداق اضرار به نفس بوده و مورد نهی شرع است، باز هم به دلایل متعددی، پزشک باید به خواسته ی بیمار احترام گذاشته و البته ضمن پرهیز از هرگونه دخالت مستقیمی مثل اقدام فعالانه در قطع دستگاه، از درمان اجباری بیمار خودداری کند. ولی در مورد راهنمای پیشینی مراقبت، که بیمار فعلاً توان تصمیم گیری ندارد و تصمیم بیمار در گذشته، با وظیفه ی پزشک در نجات جان بیمار در تعارض قرار گرفته است، با وجود یک نهی اولیه، دلیلی نداریم که براساس آن حق بیمار را به زمان عدم هشیاری او تعمیم دهیم. بنابراین، براساس مبانی مذهبی کشور ما، عمل کردن براساس تصمیمات قبلی بیمار، فقط در محدوده ای می تواند معتبر باشد که با وظایف لازم الاجرای پزشک در تعارض قرار نگیرد. ضمناً چنین سندی فعلاً نمی تواند در نظام حقوقی ما جایگاهی داشته باشد و به رسمیت شناخته شدن چنین سندی، نیاز به بررسی های حقوقی اساسی دارد.

بررسی همبستگی شجاعت اخلاقی و حساسیت اخلاقی پرستاران شاغل در بیمارستان‌های منتخب دانشگاه علوم پزشکی تبریز در سال 1393

فروزان آتش زاده شوریده

امروزه، پرستاران نظام سلامت با معضلات اخلاقی پیچیده ای مواجه هستند. این امر شرایطی را مهیا می کند که انجام کار صحیح اغلب با ارزش ها و باورهای سایر ارائه دهندگان مراقبت بهداشتی مغایرت دارد. در این شرایط حفظ تعهد خود به بیماران، نیازمند شجاعت اخلاقی قابل توجهی است که در این میان، حساسیت اخلاقی می تواند در توسعه ی بروز شجاعت اخلاقی نقش مهمی ایفا کند. مطالعه ی کنونی با هدف بررسی همبستگی شجاعت اخلاقی و حساسیت اخلاقی پرستاران شاغل در بیمارستان های دانشگاه علوم پزشکی تبریز در سال 1393 صورت گرفت. در این مطالعه ی توصیفی- همبستگی، 260 پرستار به صورت نمونه گیری تصادفی انتخاب شدند. از پرسشنامه های جمعیت شناختی، حساسیت اخلاقی Han و همکاران و شجاعت اخلاقی Sekerka و همکاران برای جمع آوری داده ها استفاده شد. روایی صوری و محتوای پرسشنامه ی حساسیت اخلاقی و مقیاس شجاعت اخلاقی به روش کیفی بررسی شد و برای بررسی پایایی آن ها از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد. داده ها پس از جمع آوری توسط آزمون های آماری توصیفی و تحلیلی در نرم افزار SPSS نسخه ی 21 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. طبق نتایج، میانگین نمره ی شجاعت اخلاقی پرستاران 56/10 ± 36/90 و بیش ترین شجاعت اخلاقی در بعد عامل اخلاقی بود. میانگین نمره ی حساسیت اخلاقی پرستاران 78/17±99/60 و بیش ترین حساسیت اخلاقی در بعد احترام به بیمار بود. تحلیل آماری نشان داد شجاعت اخلاقی با حساسیت اخلاقی از نظر آماری همبستگی مثبت دارد (15/0=r، 05/0>P). شجاعت اخلاقی واحدهای پژوهش بر حسب سن، سابقه ی کاری پرستاران و نوع استخدام متفاوت بود. اما شجاعت اخلاقی پرستاران با توجه به جنس، وضعیت تاهل، سطح تحصیلات و نوبت کاری آنان متفاوت نبود. نتایج مطالعه ی کنونی حاکی از همبستگی مثبت معنی دار آماری شجاعت اخلاقی با حساسیت اخلاقی است. به نظر می رسد ارتقاء سطح آگاهی پرستاران از اصول اخلاقی و افزایش حساسیت اخلاقی، باعث گسترش رفتارهای شجاعانه ی اخلاقی در پرستاران می شود.

ارائه‌ی مدل عوامل مؤثر بر رفتار حقیقیت‌گویی پزشکان ایرانی به بیماران سرطانی با استفاده از تئوری رفتار برنامه‌ریزی‌شده

راضیه اکبری

یکی از مباحث مهمی که امروزه در زمینه ی ارتباط پزشک و بیمار مطرح می شود بحث بیان حقیقت از سوی پزشکان به بیماران است. تحقیق حاضر به بررسی رفتار پزشکان در زمینه ی بیان حقیقت به بیماران سرطانی بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده پرداخته است. به این منظور پرسشنامه ای بر اساس ادبیات تحقیق و نظر متخصصان طراحی شد که شامل 24 سؤال بود. تعداد 161عدد پرسشنامه ی قابل تحلیل از متخصصان مرتبط با بیماری سرطان به دست آمد. نمونه گیری به صورت تصادفی ساده بود و در کنفرانس ها و همایش های مرتبط با سرطان جمع آوری شد. نتایج اولویت بندی گویه های تحقیق نشان داد، در زمینه ی نگرش، بیش تر پزشکان بر این اعتقاد بودند که حق اولیه ی بیمار این است که اطلاعاتی در مورد بیماری خود داشته باشد و مشارکت خانواده در گفتن حقیقت به بیمار بسیار کارآمد و پرفایده است. توان پیش بینی تئوری رفتار برنامه ریزی شده برای پیش بینی رفتار حقیقت گویی پزشکان R2=0.92 بود. نتایج نشان داد که بیش ترین تأثیر را کنترل رفتار ادراک شده (تجربیات خود فرد) و هنجارهای ذهنی (افراد اثرگذار بر فرد) بر تمایل پزشکان بر بیان حقیقت دارند. کنترل رفتار ادراک شده با ضریب &beta=0.90 بر تمایل تأثیر داشت و نگرش تأثیر معنی داری بر تمایل به حقیقت گویی نداشت. با توجه به نتایج تحقیق پیشنهاد می شود از متخصصان برجسته در راستای آموزش متخصصان تازه کار استفاده شود و گایدلاین آموزشی برای آن ها تدوین شود و جهت ارتقای رفتار پزشکان، لازم است متولیان بهداشت و درمان کشور اقدامات اصلاحی بهبود نگرش و هنجارهای ذهنی پزشکان را در دستور کار قرار دهند

بررسی حساسیت اخلاق حرفه‌ای و عوامل مرتبط با آن در پرستاران نواحی غرب گلستان

زهرا خلیلی

حساسیت اخلاقی ویژگی ای است که شخص را به شناخت کشمکش های اخلاقی و برداشت خود از موقعیت های آسیب پذیر و آگاهی از نتایج اخلاقی در تصمیم گیری خود در مورد دیگران قادر می سازد. گرفتن تصمیمات اخلاقی و آگاهی از دلایل انتخاب یک تصمیم، جزء جدایی ناپذیر کار پرستاران است. عوامل مختلفی در حساسیت اخلاق حرفه ای پرستاران دخیل است. هدف این مطالعه بررسی حساسیت اخلاقی حرفه ای و عوامل مرتبط در پرستاران غرب گلستان بود. مطالعه ی توصیفی حاضر از نوع مقطعی بود که در سال 1393 بر روی 288 پرستار شاغل در مراکز دولتی تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی غرب استان گلستان با روش نمونه گیری در دسترس سهمیه ای انجام شد. ابزار مطالعه پرسشنامه ی اطلاعات دموگرافیک و استاندارد حساسیت اخلاق حرفه ای پرستاران بود. داده ها با نرم افزار SPSS نسخه ی 16، آمار توصیفی و تحلیلی در سطح معنی داری 05/0>P تجزیه و تحلیل شد.تعداد 229 نفر (5/79%) از کل شرکت کنندگان مطالعه زن بودند. میانگین سن جامعه 4/6±2/31 سال و میانگین حساسیت اخلاق حرفه ای 9/13±48/63 بود. حساسیت اخلاقی در ۵۱ نفر (7/17 درصد) در سطح پایین، ۱۸۲ نفر (8/63 درصد) متوسط و در ۵۳ نفر (4/18 درصد) در حد بالابود. بالاترین رتبه دارای اهمیت مربوط به بعد استفاده از دانش حرفه ای (83/4=Mean Rank) بود. نتایج آزمون ضریب همبستگی Spearman ارتباط معنی داری بین حساسیت اخلاق حرفه ای پرستاران با سن (005/0=P، 152/0-=r) و نتایج آزمون Mann Vitney U اختلاف معنی دار معکوس (001/0=P) بین امتیاز حساسیت اخلاق حرفه ای و متغیر سابقه ی شرکت در کارگاه های اخلاق پرستاران نشان داد. وجود حد متوسط در حساسیت اخلاقی پرستاران غرب گلستان لزوم توجهات بیش تر در زمینه ی بهبود و ارتقا مباحث اخلاقی در پرستاری را ایجاب می کند. لذا لازم است نسبت به مسائل اخلاقی مربوط به حرفه ی خود حساس و آشنا باشند.

راهکارهای پیش‌گیری از خطاهای دارویی توسط پرستاران: مطالعه‌ا‌ی کیفی

فاطمه چراغی

اشتباهات دارویی یکی از شایع ترین نوع خطاهای پزشکی هستند که برای بیمار مخاطره انگیز است. یکی از روش های تعیین میزان امنیت بیمار در بیمارستان ها سنجش شیوع خطا های دارویی است. استفاده از تجربیات و نظرات افراد خبره می تواند منبع مهمی برای جمع آوری اطلاعات و برنامه ریزی در زمینه ی راهکارهای پیش گیری از خطا های دارویی باشد. هدف از این مطالعه تبیین راهکارهای پیش گیری از خطاهای دارویی در بیمارستان های آموزشی دانشگاه علوم پزشکی شهر همدان بود .در این مطالعه ی کیفی 10 پرستار با تجربه ی فعالیت در بخش های بیمارستانی بر اساس نمونه گیری مبتنی بر هدف و با حداکثر تنوع فعالیت در بخش ها، انتخاب و وارد مطالعه شدند. داده ها با استفاده از مصاحبه ی نیمه ساختارمند جمع آوری، ضبط و پس از گوش دادن بر روی کاغذ نگاشته شد و سپس در کامپیوتر تایپ و ذخیره شد. داده های گردآوری شده با روش تحلیل محتوا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. پس از ادغام موارد مشابه به 43 کد فرعی، 11 کد اصلی و3 درونمایه شامل: عوامل انسانی، اداره ی اصول مدیریتی و مدیریت ساختار سازمانی خلاصه شد. نتایج این تحقیق منجر به ارائه ی تجربیات پرستاران در زمینه ی راهکارهای پیش گیری از خطای دارویی پرستاران شده است. با برنامه ریزی صحیح، سازماندهی نیروها در بخش و وجود سیستم جامع کنترل و نظارت بر فرایند دارودرمانی و گسترش چارت سازمانی بیمارستان ها، وجود تجهیزات پزشکی و شرایط محیطی مطلوب می توان از عوارض خطرناک و شاید جبران ناپذیر خطاهای دارویی پیشگیری کرد

ارزیابی کیفیت برنامه‌ی درسی اخلاق پزشکی از دیدگاه دانشجویان

سکینه محبی امین

در سال های اخیر اعتقاد بر این است که آموزش پزشکی باید شامل برنامه های درسی اخلاقی با هدف ایجاد مهارت های تصمیم گیری بالینی و اخلاق حرفه ای و نهادینه کردن مجموعه ای از ارزش ها در پزشکان باشد. هدف این پژوهش ارزیابی کیفیت درونی و بیرونی برنامه ی درسی اخلاق پزشکی از دیدگاه دانشجویان است.تحقیق حاضر از نوع تحقیقات پیمایشی است. جامعه ی آماری مورد مطالعه شامل 157 دانشجوی پزشکی عمومی که درس اخلاق پزشکی را انتخاب کرده اند با روش نمونه گیری تصادفی ساده تعداد 113 دانشجو انتخاب شدند. به منظور گردآوری اطلاعات از دو پرسشنامه با مجموع 34 گویه استفاده شد. کیفیت درونی برنامه ی درسی اخلاق پزشکی با توجه به عناصر 9 گانه ی الگوی Frances Klein و کیفیت بیرونی آن بر اساس الگوی Kirk Patrick مورد بررسی قرار گرفت. برای سنجش روایی پرسشنامه، از روایی محتوا استفاده شده است و با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ، مقدار پایایی پرسشنامه ی کیفیت درونی 93/0 و پرسشنامه ی کیفیت بیرونی 91/0 محاسبه شد. جهت تحلیل داده ها از آمار توصیفی (میانگین و انحراف استاندارد) و آمار استنباطی (t تک نمونه ای) استفاده شد.نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که از دیدگاه دانشجویان وضعیت کیفیت درونی برنامه ی درسی اخلاق پزشکی در تمام عناصر 9 گانه نامطلوب است. کیفیت بیرونی برنامه ی درسی اخلاق در مؤلفه های دانش و نگرش در سطح متوسط قرار دارد و مؤلفه ی مهارت نامطلوب ارزیابی شده است. در مجموع، کیفیت درونی و بیرونی برنامه ی درسی اخلاق پزشکی در وضعیت نامطلوب قرار دارد. با توجه به وضعیت نامطلوب کیفیت درونی و بیرونی باید به بازنگری و طراحی مجدد برنامه ی درسی اخلاق پزشکی پرداخت.

مطالعه‌ی تطبیقی رازداری پزشکی در بیماری‌های مقاربتی

رضا عمانی سامانی

رازداری اصلی اخلاقی است که در مجموعه ی قوانین کیفری مورد حمایت قرار گرفته است. با این وجود، رعایت این اصل برای پزشک در فرض ابتلاء مراجعه کننده به بیماری های مقاربتی با چالش هایی خاص مواجه می شود. از یک سو رعایت این اصل، تکلیف پزشک محسوب می شود اما از سویی دیگر حفظ راز ممکن است سایر اشخاص به ویژه نزدیکان بیمار را در معرض خطر ابتلاء قرار دهد؛ از این رو، هشدار به شریک جنسی از مناقشه برانگیزترین موضوعات مطرح در رازداری پزشکی است. افزون بر این، دولت ها جهت انجام مطالعات پژوهشی و اتخاذ سیاست های پیش گیری از شیوع این امراض، اقدامات تقنینی برای گزارش الزامی موارد ابتلا انجام داده اند. سبک این کار ویژه از ارسال کامل هویت و محل اقامت فرد مبتلا که حقوق کشور هایی مانند اوکراین، ایالات متحده و استرالیا در این دسته قرار می گیرند تا گزارش بدون ارائه ی اطلاعات حساس نظیر نام و نشانی که کشورهایی نظیر تایلند، فرانسه و ایران از این قبیل هستند را شامل می شود. بر خلاف نظام قانونی دولت های گروه نخست، در حقوق ایران هم چون نظام حقوقی فرانسه، بر وظیفه ی قانونی پزشکان به حفظ راز تأکید شده ضمن این که تکلیف پزشکان بر هشدار به شریک جنسی فرد مبتلا از آن افاده نمی شود. صرفاً طبق شروطی خاص و تفسیری مضیق با توسل به علل موجه جرم شامل رضایت فرد، قاعده اضطرار هنگامی که خطر ابتلا قریب الوقوع باشد و برخی احکام خاص قانونی، می توان اجازه ی نقض راز را به اشخاص در معرض سرایت دریافت.