اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

مروری بر مباحث و نکات اخلاقی درآزمایشگاه تشخیص طبی

کبری امیدفر

آزمایشگاههای تشخیص پزشکی، به عنوان یکی از ارائه دهندگان خدمات سلامت، در قبال نفس و جان گیرندگان خدمات (بیماران/ مراجعین) مسئولیتی ویژه دارند. با افزایش روز افزون تعداد و تنوع تستهای آزمایشگاهی در سالهای اخیر، نقش و جایگاه علوم آزمایشگاهی درشناسایی و ارزیابی علل ایجاد بیماریها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.انجام آزمایشهای پزشکی در کمال صحت، دقت، سرعت، وبا استفاده از روشهای روز دنیا و هم چنین توجه به حفظ حقوق، رعایت امانت و کرامت انسانی گیرندگان خدمات از جمله اولویت ها و ضرورتهایی است که به موازات استقرار سیستمهای مدیریت کیفیت، می تواند تاثیر بسزایی در افزایش رضایتمندی مراجعین داشته باشد و از ویژگی های یک آزمایشگاه مطلوب به حساب می آید. در هر بعدی از اخلاق پزشکی، انجام دادن کار خوب و عدم انجام کار بد یک اصل مسلم است. در طب آزمایشگاه نیز همانند سطوح دیگر علوم پزشکی،پرسش های اخلاقی بسیاری وجود دارند که با پیشرفت تستهای تشخیصی و مولکولی افزایش پیدا می کنند. متخصصان آزمایشگاه، روزانه با چالش هایی مانند محرمانه بودن اطلاعات بیمار، وهم چنین مسائل مربوط به اخلاق در پژوهش، اخلاق حرفه ای و اخلاق کسب و کار روبه رو هستند.این مطالعه مروری،با گردآوری مباحث حائز اهمیت و رایج در حوزه ی اخلاق پزشکی در آزمایشگاه تشخیص طبی از منابع معتبر سعی در ارتقااطلاعات فعالان این حرفه داشته است، به این هدف که با به کارگیری این مطالب بتوان در ارائه خدمات بهتر آزمایشگاهی گامهای موثرتری برداشت.

فلسفه وجودی کمیته‌های اخلاق بیمارستانی

فاطمه حاجی بابایی

کمیته های اخلاق یکی از ضروری ترین کمیته های بیمارستانی هستند که برای بهبود کیفیت ارائه ی خدمات از اهمیت ویژه ای برخوردارند. کمیته های اخلاق بیمارستانی مسؤول بررسی اخلاقی روند ارائه ی خدمات در بیمارستان ها هستند و به منظور اطمینان از تصمیم گیری های شایسته ی بالینی و کمک به بیماران و حرفه های مراقبت سلامتی طراحی شده اند. مقاله ی حاضر بخشی از یک مطالعه ی مروری جامع است که با هدف ارائه ی تصویری از اهمیت، ضرورت تشکیل، ساختار و عملکرد کمیته های اخلاق بیمارستانی، در دنیا تدوین شده و با جست وجو در پایگاه های اطلاعاتی، بدون محدودیت زمانی، در سال 94-1393 انجام شده است. در جست وجوی منابع انگلیسی زبان، کلیدواژه های Hospital ethics committee, Healthcare ethics committee, Clinical ethics committee, Institutional ethics committee و در جست وجوی منابع فارسی زبان، کلیدواژه های کمیته ی اخلاق بیمارستانی، کمیته ی اخلاق بالینی و کمیته ی اخلاق موسسه ای مورد استفاده قرار گرفت. در مجموع، 98 مقاله به دست آمد که از بین آن ها 35 مقاله که منطبق با اهداف مطالعه ی حاضر بودند مورد استفاده قرار گرفتند. یافته ها در سه بخش اصلی ضرورت تشکیل، ساختار و عملکرد کمیته ی اخلاق بیمارستانی طبقه بندی شد. از آن جا که در کشور ایران، فعالیت های کمیته های اخلاق بیمارستانی هنوز به طور روشن تبیین نشده و مطالعه ای نیز در این زمینه صورت نگرفته است، یافته های این مطالعه ی مروری می تواند به سیاست گزاران جهت تشکیل، فعال سازی و نظارت بر کمیته ی اخلاق بیمارستانی کمک کند.

فناوری همسان‌سازی انسانی با نگاه به مبانی انسان‌شناختی ملاصدرا

لیلا نیکویی نژاد

همسان سازی به ویژه همسان سازی انسانی از جدیدترین و پیشرفته ترین فناوری های بشر امروز در زمینه ی علوم پزشکی و ژنتیک است که به «بحث قرن» معروف شده است. موفقیت دانشمندان در به کارگیری این تکنولوژی بر روی حیوانات متعدد، نگرانی های زیادی برای اندیشمندان برجسته ی حوزه ها ی علوم مختلف به دنبال داشته است.

صدمات فیزیکی ناشی از دستکاری تخمدان زنان، هسته و جنین، و نیز امکان آسیب های روحی و روانی، بیماری های ناعلاج و پیری زودرس و سلب اختیار و اراده ی انسان، نقض کرامت انسانی و تعارض با ادیان و جهان بینی از جمله نگرانی هایی است که پژوهش در این باب را ضرورت می بخشد. نگریستن به این پیامدها از منظر فلسفی که پژوهنده را از سطح به عمق و از شاخ و برگ ها به ریشه رهنمون می سازد، می تواند به این نگرانی ها سمت و سوی دیگری ببخشد یا این که به محل نزاع میان دانشمندان علوم طبیعی و علوم انسانی در مورد این فناوری پرتو افکند؛ به ویژه آن که آبشخور چنین کاوشی برخاسته از سنت سترگ فلسفی اسلامی - ایرانی باشد. در جستار حاضر، با استفاده از روش تحلیلی - کتابخانه ای آموزه های انسان شناختی فلسفه ی صدرایی از حیث وجودشناسی و معرفت شناختی مورد بررسی قرار گرفته است. سپس نسبت میان پیامد های به کارگیری فناوری مذکور با این آموزه ها مورد تحلیل و سنجش قرار گرفته است. به نظر می رسد مبانی انسان شناختی مفروض یا مخفی داشته شده در پس این نوع از فناوری، اعم از درمانی و تولیدمثلی با مبانی برخاسته از انسان شناسی صدرایی نامتعارض است.

بررسی همبستگی دیسترس اخلاقی با فرسودگی شغلی پرستاران شاغل در بیمارستان های آموزشی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی شهر تهران در سال 1392

فروزان آتش زاده شوریده

دیسترس های اخلاقی با پیامدهایی نظیر احساس ناکامی و گناه، احساس فرسودگی، احساس عدم امنیت، ترس، دلسردی و افسردگی در پرستاران همراه است که می توانند بر شخصیت و عملکرد حرفه ای آنان تاثیر بگذارند. فرسودگی شغلی پرستاران عوارض زیادی در خانواده، زندگی فردی و اجتماعی پرستاران و سازمان برجای می گذارد که از مهم ترین آن ها می توان ترک خدمت، تغییرشغل، تاخیرهای متوالی و کاهش کیفیت مراقبت پرستاری را نام برد.

هدف از این مطالعه تعیین همبستگی دیسترس اخلاقی با فرسودگی شغلی است. این پژوهش، مطالعه ای توصیفی همبستگی است. در این مطالعه 224 پرستار با روش نمونه گیری سهمیه ای تصادفی انتخاب شدند. داده ها با استفاده از پرسشنامه های ویژگی های جمعیت شناختی، مقیاس دیسترس اخلاقی و سیاهه ی فرسودگی شغلی Copenhagen گردآوری شد. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ی 20 و ضریب همبستگی Spearman مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در پژوهش حاضر، میانگین نمره ی دیسترس اخلاقی واحدهای پژوهش 31/1، میانگین نمره ی فرسودگی شخصی 97/55، میانگین نمره ی فرسودگی مرتبط با کار 35/ 55 و میانگین نمره ی فرسودگی مرتبط با مددجو 28/51 بود. نتایج این پژوهش نشان داد که دیسترس اخلاقی و تمامی ابعاد آن با فرسودگی شخصی، فرسودگی مرتبط با کار و فرسودگی مرتبط با مددجو ارتباط مثبت و معنی دار آماری دارد (P<0.001) اما همبستگی پایین است. با توجه به نتایج به دست آمده پیشنهاد می شود شرایط و زمینه های ایجادکننده ی دیسترس اخلاقی و فرسودگی شغلی کاهش یابد تا رضایت شغلی و کیفیت خدمات پرستاری ارتقا یابد.

مطالعه‌ی رابطه‌ی بین تعهد گریزی با تمایل به رفتار غیر اخلاقی در کارکنان دانشگاه علوم پزشکی تهران

حسین درگاهی

تمرکز بر روی ارتقای تعهد کارکنان یکی از روش های مدیریت نرم در سازمان هاست تا بدین وسیله عملکرد و کارایی خود را افزایش دهند. از سوی دیگر، هرچه کارکنان از رفتارهای غیر اخلاقی بیش تر بدانند و به آن عمل کنند کم تر به تعهدات شغلی خود پایبند خواهند بود. در این پژوهش، هدف آن است تا ارتباط بین تعهد کارکنان با میزان تمایل آن ها به بروز رفتارهای غیر اخلاقی در واحدهای ستادی دانشگاه علوم پزشکی تهران تعیین شود.

این مطالعه از نوع توصیفی - تحلیلی بود که به صورت مقطعی در سال 93-92 بر روی کارکنان ستادی دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و متناسب با تعداد کارکنان در هر یک از حوزه های ستادی دانشگاه به تعداد 150 نفر تعیین شد و سپس به صورت طبقه ای و با تخصیص مناسب تعداد کارکنان در هر یک از حوزه ها به دست آمد. ابزار پژوهش در این مطالعه پرسشنامه ی محقق ساخته ی رفتار غیراخلاقی و پرسشنامه ی تعهد شغلی Allen & Mayer بود که پس از ترجمه ی متون، روایی و پایایی آن ها به تأیید رسید و میزان پاسخ دهی برابر 85 درصد به دست آمد. جهت تحلیل داده های جمع آوری شده از نرم افزار SPSS ویرایش 19 استفاده شد، و نتایج توصیفی در قالب جدول، میانگین و درصد ارائه شد و به منظور دستیابی به نتایج تحلیلی از آزمون One Sample T-Test, K² و Parson بهره برداری لازم به عمل آمد.

میانگین تعهد کارکنان برابر 32/62 بود که نشان داد در حد متوسط قرار دارد. هم چنین، اکثر قریب به اتفاق کارکنان تمایل به بروز رفتار غیر اخلاقی نداشتند. بین تعهد شغلی کارکنان با ردیف سازمانی آن ها ارتباط معنی دار دیده شد (P=0.015). علاوه بر این، بین تعهد شغلی کارکنان در کار و ابعاد آن نیز با بروز رفتار غیراخلاقی و غیرضروری آن ها ارتباط معنی داری دیده نشد. تعهد شغلی کارکنان واحدهای ستادی دانشگاه تحت تأثیر تمایل به بروز رفتارهای غیر اخلاقی نیز قرار ندارد. بنابراین، تعهد شغلی کارکنان می تواند تحت تأثیر دیگر عوامل سازمانی مانند اخلاق مدیران و رعایت عدالت سازمانی توسط سرپرستان و دیگر عوامل قرار داشته باشد که باید در پژوهش های بعدی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.

توجه به نقش دستیاران پزشکی در کاهش آمار سزارین؛ طراحی و ارزیابی سایکومتریک پرسشنامه‌ی سنجش نگرش دستیاران نسبت به سزارین انتخابی و زایمان واژینال-1394

امید آسمانی

در سال های اخیر آمار سزارین در کشور افزایش چشم گیری داشته است. تیم درمان به خصوص پزشکان متخصص به عنوان قشری فرهیخته و مورد مشورت عموم جامعه، می تواند نقش مؤثری در کنترل منطقی آمار سزارین داشته باشد؛ این کنترل از نظر پزشکی، اقتصادی، ارتباط پزشک-بیمار و ... بار و ارزش اخلاقی دارد. در این راستا، در این مطالعه سعی شده است به تعیین آگاهی و نگرش دستیاران پزشکی نسبت به انجام سزارین انتخابی در مقایسه با زایمان طبیعی جهت تبیین میزان انطباق نگرش دستیاران با سیاست وزارت بهداشت پرداخته شود.

در این مطالعه ی توصیفی- مقطعی، دستیاران رشته های ماژور دانشکده ی پزشکی شیراز (داخلی، جراحی، زنان و زایمان، اطفال) توسط پرسشنامه ای محقق ساخته، مورد مصاحبه قرار گرفتند؛ روایی صوری، محتوا و پایایی پرسشنامه بررسی و تـأیید شد. داده ها به وسیله ی نرم افزار SPSS نسخه ی 21 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

ضریب آلفای کرونباخ 77/0 بود. 108 دستیار با میانگین سنی 89/32 در مطالعه شرکت داشتند، 53 نفر دارای سابقه ی حداقل یک بار زایمان خود یا همسرشان با میانگین رضایت 5/9 و 3/6 از 10 برای زایمان طبیعی و سزارین بودند. میانگین امتیاز سؤالات آگاهی 5/3، نگرش 6/3 و عملکرد 3/3 از 5 بود. ارتباط متغیر جنسیت با بعد آگاهی و متغیر رشته ی تخصصی با ابعاد سه گانه و نوع زایمان با دو بعد نگرش و عملکرد معنی دار بود. به نظر 3/34 درصد از دستیاران، «اجباری کردن آموزش همگانی مادران باردار» اولویت اول در کاهش آمار سزارین بود که با بعد آگاهی نیز ارتباط معنی دار داشت. آموزش مؤثر مادران در دوران بارداری از راهکارهای اصلی کاهش آمار سزارین است. با توجه به نقش و تأثیر اجتماعی آگاهی، نگرش و عملکرد پزشکان متخصص در انتخاب نوع زایمان توسط مادران باردار، ارتقای برنامه های آموزشی دوره ی تخصصی در راستای تحقق سیاست های جدید وزارت بهداشت، در جهت کاهش آمار سزارین ضرورت دارد.

جنبه‌های اخلاقی در مدیریت بالینی شیرخواران مبتلا به نقایص ایمنی توأم شدید

مرجان مردانی حموله

نقص ایمنی توأم شدید یک نشانگان نقص ایمنی اولیه و ارثی است که با نقص شدید لنفوسیت های T و نقص متغیر در شمار لنفوسیت های B، نمایان می شود. هدف این مطالعه، ارزیابی جنبه های اخلاقی در مدیریت بالینی کودکان مبتلا به نقایص ایمنی ترکیبی شدید بود. مطالعه ی حاضر بر اساس نمونه ای واقعی در گراند راند ماهانه ی اخلاق پزشکی مرکز طبی کودکان تهران انجام شد. نمونه ی معرفی شده، یک شیرخوار پسر با تشخیص نقص ایمنی توأم شدید بود. کودک 6 ماهه، سابقه ی عفونت های مکرر از اوایل شیرخوارگی و بستری های مکرر در بیمارستان داشت. والدین او منسوب و از سطح پایین اجتماعی - اقتصادی جامعه بودند. وی فرزند چهارم خانواده بود که فرزند اول و دوم خانواده، دختر و سالم بودند. فرزند سوم خانواده پسری بود که با عفونت های گسترده در پی واکسیناسیون در بدو تولد دچار مشکلات پیاپی شده و در نهایت فوت کرده بود. از سوی پزشک معالج، مسأله ی پیوند مغز استخوان برای کودک معرفی شده مطرح شد، اما همسایه ی کودک به والدین او، توصیه جهت مراجعه به فرد دعاگویی که بسیاری از او شفا گرفته اند، کرده است.

درمان به موقع مبتلایان به نقایص ایمنی توام شدید، باعث کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی بیمار می شود. در این چارچوب انجام غربالگری و ارزیابی های زودهنگام نوزادان، توجیه اخلاقی پیدا می کند. در عین حال، باید به جوانب اخلاقی موضوع، مانند بی توجهی به معیارهای علمی ضرورت انجام تست، تحمیل هزینه های غیرمعقول به خانواده ی کودک، عدم ارائه ی اطلاعات کافی و قابل درک به خانواده ی کودک و نادیده گرفتن رضایت آنان به انجام تست و ارائه ی درمان، عدم دسترسی عادلانه به امکانات تشخیصی و درمانی و عدم توجه به خودمختاری کودک عنایت داشت. با این وجود، کارکنان عرصه ی سلامت می توانند در موارد خاص، خدمات درمانی و مراقبتی خود را با رویکردی اخلاقی و حمایتی و با در نظر داشتن تمام ابعاد جسمی و روانی برای مبتلایان به نقایص ایمنی و خانواده های آنان اجرا کنند.

ref بررسی دیدگاه بیماران در باره‌ی رعایت معیارهای اخلاق حرفه‌ای در عملکرد پرستاری در بیمارستان امام حسین(ع) شاهرود در سال 1394

بهزاد فروتن

اﺧﻼق در ﻫﻤﻪ ی ﻣﺸﺎﻏﻞ ﺿﺮوری اﺳﺖ اﻣﺎ در ﺣﺮﻓﻪ ی ﭘﺮﺳﺘﺎری ﺿﺮورت ﺑﻴش تری دارد، چراکه رﻓﺘﺎر ﻣﻌﻨﻮی و ﺗﻮأم ﺑﺎ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﭘﺮﺳﺘﺎران ﺑﺎ ﺑﻴﻤﺎران ﻧﻘﺶ ﻣﺆﺛﺮی در ﺑﻬﺒﻮد و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺳﻼﻣﺘﻲ آﻧﺎن دارد؛ بنابراین، ﺣﺮﻓﻪ ی ﭘﺮﺳﺘﺎری ﭘﺎﻳﻪ ی اﺧﻼقی دارد و رﻋﺎﻳﺖ اﺧﻼق حرفه ای در ﻋﻤﻠﻜﺮدﻫﺎی ﭘﺮﺳﺘﺎری از ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻮارد ﻣﺮاﻗﺒﺖ حساس تر و مهم تر است. مطالعه ی حاضر با هدف ﺗﻌﻴﻴﻦ دیدگاه بیماران درباره ی میزان رعایت معیارهای اخلاق حرفه ای در عملکرد پرستاری در بیمارستان امام حسین (ع) شاهرود در سال 1394 مورد بررسی ﻗﺮار گرفت.

این پژوهش مطالعه ای توصیفی تحلیلی است که در آن 575 بیمار بخش های مختلف بیمارستان امام حسین (ع) شاهرود مشارکت داشتند. اﺑﺰار جمع آوری اﻃﻼﻋﺎت، ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ی 22 سؤالی ﻣﺤﻘﻖﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ رﻋﺎﻳﺖ اخلاق حرفه ای عملکرد پرستاران را در ﺳﻪ ﺑﻌﺪ مسؤولیت پذیری، ارﺗﻘﺎء ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻣﺮاﻗﺒﺖ و اﺣﺘﺮام ﺑﻪ ﺑﻴﻤﺎر ﺑﺮرﺳﻲ کرد. با استفاده از نرم افزار SPSS ویرایش 20 تجزیه و تحلیل نتایج انجام گرفت.

نتایج نشان داد که میانگین سنی نمونه ها (03/19±) 32/51 بود، هم چنین، 299 نفر (52 درصد) شرکت کنندگان مذکر و میانگین مجموع امتیازات اخلاق حرفه ای (74/2±)38/18 به دست آمد. هم چنین، ﺑﻴﻦ ﺳﻦ و رﻋﺎﻳﺖ اخلاق حرفه ای ﻧﻴﺰ رابطه ی آماری معنی دار بود (P=0.006).

بر اساس دیدگاه بیماران میزان رعایت اخلاق حرفه ای توسط پرستاران نسبتاً مطلوب و مطلوب ارزیابی شد. ﻟﺬا پیشنهاد می شود ﺑﺮﻧﺎﻣﻪریزان آﻣﻮزش ﭘﺮﺳﺘﺎری ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از شیوه های آﻣﻮزﺷﯽ ﻣﺘﻨﻮع و اﺳﺘﻔﺎده از اﺳﺎتید اخلاق ﭘﺮﺳﺘﺎری یادگیری اﺻﻮل اﺧﻼﻗﯽ در ﺣﺮﻓﻪ ی ﭘﺮﺳﺘﺎری را ﻣﺎﻧﺪﮔﺎرﺗﺮ کنند.