اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

مطالعات تطبیقی: یک ضرورت در حوزه‌ی اخلاق پزشکی کشور

باقر لاریجانی

توجه روزافزون به مباحث اخلاق پزشکی طی دهه های اخیر، و تلاش های مستمر پزشکان، محققان و مسؤولان ، زمینه را برای نهادینه شدن اخلاق در حیطه ی پزشکی بالینی در کشور مساعد نموده است. خوشبختانه، فعالیت های گسترده ای در این مدت به انجام رسیده و زیرساخت ها و بستر لازم برای رشد بیش تر فراهم گشته است؛ هرچند هنوز در این مسیر اقدامات زیادی باید سامان گیرد. محصول تلاش دهه های گذشته، در کنار فرهنگ غنی اسلامی - ایرانی، اخلاق پزشکی را از منظر نظری، موضوعی مطرح در کشور ساخته است؛ به نحوی که دانش آموختگان زیادی با علاقه مندی این مباحث را دنبال می نمایند. از لحاظ عملی نیز، هم در عرصه ی پژوهش و هم در برخی زمینه های ارائه ی خدمات با طراحی کدها و راهنماهای اخلاقی، زمینه جهت کاربردی و عملی شدن مباحث اخلاق پزشکی فراهم گردیده است.

علی رغم شتاب چشم گیر در این حوزه، هنوز نیازمند تلاش های افزون تری، در کنار ارتقاء دانش نظری آن می باشیم. سخن ما در این نوشتار آن است که ما ضمن گسترش دیدگاه متناسب با فرهنگ کشورمان در زمینه ی اخلاق پزشکی می باید نگاهی عمیق به مباحث آن در فرهنگ های دیگر داشته باشیم. لذا مطالعات تطبیقی در کشور ما در این حوزه، مانند بسیاری از عرصه های دیگر می تواند موضوعات مطرح فعلی در دنیا را رصد کند و دیدگاه های اسلامی - ایرانی را در سطح جهانی مطرح نماید. ما با نگاه تطبیقی می توانیم دیدگاه خودمان را متناسب با زمان و با درک عمیق شرایط، در کنار دیدگاه ها و نظرات سایر فرهنگ ها بیان کنیم. البته اولویت های مباحث اخلاق پزشکی در کشورهای مختلف، متفاوت است؛ چنان چه ممکن است مباحث خاصی از نظر موضوعی، مشکل کشور ما نباشد، لکن درصد قابل توجهی از مباحث در همه کشورها مشترک است. نگاه تطبیقی در این مباحث، ضمن مطرح نمودن نظریات اندیشمندان کشور در سطح جهانی، اطلاعات محققان سایر کشورها را نسبت به مباحث اخلاق پزشکی متناسب با فرهنگ ما افزون تر خواهد کرد. هم چنین، مطالعه ی تطبیقی، به عنوان یک شیوه ی مؤثر در عرصه ی تولید دانش، راه را برای نظریه پردازی های جدید، تحلیل نظریات موجود، و بررسی نقادانه ی آن ها باز خواهد نمود. ما هم در موضوع شناسی و هم در سایر ابعاد بحث می توانیم با بحث های عمیق و موشکافانه، دانش عظیمی را در این حوزه سامان دهیم. البته یکی از مهم ترین آفت های این راه، قبول یا توجیه غیرموشکافانه ی دیدگاه های دیگران و ارائه به عنوان نظرات فرهنگی خودمان تحت لوای بومی سازی است که باید به آن توجه داشت.

بدون شک اگر این گونه مطالعات با تعمیق کافی، و دقت های روش شناختی لازم توسط افراد مجرب و محققان فرهیخته ی کشور انجام شود می تواند به توسعه ی این دانش در کشور، آشنایی با مباحث مطرح آن در دنیا و در عین حال بیان مناسب نقطه نظرات دانشمندان این مرز و بوم در سطح جهانی منجر گردد. البته مطالعات تطبیقی در برخی موضوعات در کشور آغاز شده است که مثال های فراوانی را می توانید در بررسی فعالیت های انجام شده طی سال های گذشته در زمینه ی اخلاق پزشکی در کشورمان بیابید. از جمله این کار به نوعی در طراحی کدهای اخلاق در پژوهش، منشور حقوق بیمار، موضوعاتی چون اتانازی، پیوند اعضاء و ده ها موضوع دیگر دنبال شده است اما هنوز جای تلاش های فراوانی باقی است. از آن جا که اخلاق پزشکی، به عنوان زیرمجموعه ی بزرگی از اخلاق زیستی، یک علم میان رشته ای است، تلاش همسو و هم فکری اندیشمندان و محققان حوزه های مختلف علوم هم چون پزشکان، فلاسفه، حقوقدانان، جامعه شناسان، اخلاقیون و متفکران علوم حوزوی بسیار راهگشا خواهد بود.

تلاش خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی در جلوگیری از انحطاط طب اسلامی

مسعود کثیری

در این نوشتار سعی بر این است تا با تکیه بر منابع، ابتدا مختصری در خصوص زندگی نامه ی خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی بیان کرده و حوادث مهم زندگی او را به صورت خلاصه بر شماریم. سپس از منظر طب، به زندگانی علمی و علایق پزشکی او پرداخته و دلایل دل مشغولی اش به حفظ سنت های طب ایرانی را بیان کنیم. هم چنین سعی بر این خواهد بود تا روشن نماییم که چگونه سنت های طبی مبتنی بر خرافات که عمدتاً ناشی از تأثیرات فکری ترکان آسیای میانه بود، مکتب طبی ایران را به چالش طلبیده بود.

در قسمت بعدی سعی بر این بوده است تا با تکیه بر منابع و به خصوص نوشته های خود خواجه در نامه ها و تنگسوق نامه ایلخانی، دلایل گرایش او به تلفیق طب چینی با طب سنتی ایران را در جهت حفظ سنت های طبی ایران قدیم بیان کرده و توضیح دهیم تلاش او در ترجمه منابع طبی چینی به زبان ایرانی در راستای چه هدفی بوده است. قسمت انتهایی مقاله به بیان تشکیلات، طرز عمل و قسمت های مختلف بیمارستان رشیدی، واقع در ربع رشیدی، به عنوان سمبل اقدامات طبی خواجه، می پردازد.

اهدای ترکیبی گامت و رحم اجاره‌ای و حقوق والد - فرزندی

رضا عمانی سامانی

ناباروری به عنوان بحرانی در دوره ی زندگی شناخته شده است که بالقوه تهدید کننده ی ثبات فردی و روابط اجتماعی است. از ناباروری به عنوان سومین عامل یا یکی از پنج عامل اول طلاق نام برده شده است. حدود یک چهارم زوج ها در ایران ناباروری اولیه را تجربه می کنند. در برخی موارد یکی از زوجین یا هردو توانایی ایجاد گامت (سلول جنسی) را ندارد، لذا تنها راه حل درمانی برای این دسته از زوجین استفاده از روش اهدای گامت (اسپرم یا تخمک) یا اهدای جنین است و در صورت وجود مشکلات آناتومیک رحم نیاز به استفاده از رحم اجاره ای به وجود می آید. در برخی موارد نادر نیاز به ترکیبی از دو یا چند نوع اهدا وجود دارد که این امور علاوه بر مشکلات ناشی از حکم تکلیفی از نظر احکام وضعی نیز می تواند ایجاد مشکل نماید و حقوق والد- فرزندی را مورد شک و شبهه و سؤال قرار دهد. در این مقاله با استفاده از منابع فقهی و حقوقی به حقوق والد - فرزندی مانند نسب، حضانت، ولایت، نفقه و محرمیت در مورد انواع اهدا، رحم اجاره ای و علی الخصوص اهدای ترکیبی پرداخته شده است. به نظر می رسد که به جز ترکیب اهدای جنین و رحم اجاره ای که همانند سرپرستی و فرزندخواندگی است، در بقیه ی موارد اهدای ترکیبی می توان حقوق والد فرزندی را همانند اهدای ساده در نظر گرفت.

مروری بر سهم‌خواری از نظر مفهوم، تاریخچه و کدهای اخلاقی

مجتبی پارسا

تحولات جدیدی که درپرداخت های مالی و دسترسی به خدمات سلامت ایجاد شده است موجب ایجاد یک چالش عمده در ایده آل های حرفه ای پزشکی شده است که تحت عنوان «تعارض منافع» از آن نام برده می شود. تعارض منافع بیانگر موقعیتی است که در آن فردی انگیزه ی کاری را در حیطه ی حرفه ی خود پیدا می کند که با وظایف شغلی بدیهی او مغایرت دارد. یکی از انواع مختلف تعارض منافع در حیطه ی پزشکی سهم خواری (fee splitting) است که در بسیاری از نوشتجات از واژه های مترادف مثل « کمیسیون» و «پرداخت مالی غیر مجاز» نیز برای بیان آن استفاده می شود. سهم خواری پولی است که به عنوان کمیسیون به پزشک ارجاع دهنده پرداخت می شود به قصد تضمین این که پزشک ارجاع دهنده مستقیماً بیماران را به ذینفع ارجاع دهد. برای مثال، انجمن پزشکی آمریکا می گوید: «پرداخت پول به یک پزشک منحصراً برای ارجاع یک بیمار سهم خواری و غیر اخلاقی است». سهم خواری در ایالات متحده در دهه ی 1890وقتی شروع شد که پزشکان شروع به پذیرش پول از داروسازان و شرکت های تهیه ی وسایل پزشکی برای تجویز کالاهای آن ها کردند و این کار بین پزشکان عمومی و جراحان بعد از سال1900 متداول شد. ممنوعیت سهم خواری بعدها در کدهای اخلاقی انجمن پزشکی آمریکا در سال 1903 گنجانده شد که دریافت یا درخواست چنین کمیسیون هایی را برای شخصیت حرفه ای پزشکان مخرب می دانست. در بسیاری از کدهای اخلاقی انجمن های پزشکی و قوانین کشورهای مختلف به موضوع سهم خواری به عنوان عملی غیراخلاقی و بعضاً غیرقانونی نگریسته شده است و در مواردی هم مجازات هایی مثل لغو پروانه ی طبابت برای آن در نظر گرفته شده است.

آموزش مهارت انتقال اخبار بد: ضرورت توانمند شدن در یک مهارت بالینی

ایرج شاکری نیا

بررسی روند تاریخی علوم پزشکی از پیشرفت های فراوانی در این حوزه حکایت می کند؛ به گونه ای که امروزه پزشکان می توانند بیماری های متعدد را شناسایی و معالجه کنند. باوجود این، در فعالیت های پزشکی، خبرهای بد و ناگوار، مانند خبر ابتلاء بیمار به بیماری لاعلاج یا صعب العلاج، بروز خطای پزشکی یا فوت بیمار نیز وجود دارند. در این موقعیت متخصص مربوطه مجبور به اطلاع رسانی است. ارائه ی این اخبار غالباً ناگوار است و به دلیل ماهیت اخبار بد، پزشکان و دیگر کارکنان بخش درمان در انتقال آن دچار فشار روانی می شوند. بخشی از این فشارهای روانی، ناشی از کمبود مهارت های ارتباطی پزشکان و کادر درمان در اطلاع رسانی مربوط به اخبار بد است. مرور پژوهش ها نشان می دهدکه پزشکان در زمینه ی انتقال اخبار بد، مهارت بالینی لازم را ندارند. از آن جا که این مهارت های ارتباطی قابل آموزش هستند تلاش های گسترده ای جهت آموزش آن ها انجام گرفته، الگوهای مناسبی معرفی شده اند و نگارنده مهم ترین آن ها را در این مقاله معرفی کرده است.

منشور حقوق بیمار در ایران

باقر لاریجانی

حقوق بیمار یکی از محور های شاخص در تعریف استانداردها جهت اعمال حاکمیت خدمات بالینی است. در سال 1381 برای اولین بار منشور حقوق بیمار در ایران تدوین و از سوی معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ابلاغ گردید. با توجه به ضرورت تدوین متنی جامع در مورد حقوق بیمار، منشور حقوق بیمار در ایران با نگاهی نو و جامع و با هدف تبیین حقوق گیرندگان خدمات سلامت و رعایت موازین اخلاقی در عرصه ی درمان تدوین گردید که در این مقاله متن نهایی منشور ارائه و مراحل تدوین آن تشریح می گردد.
تدوین منشور حقوق بیمار طی مراحل مرور جامع منابع موجود، انجام مطالعه ی میدانی در خصوص نگرش پزشکان، پرستاران و بیماران در مورد ضرورت رعایت حقوق بیمار، تدوین پیش نویس منشور حقوق بیمار، نظرسنجی مکاتبه ای و حضوری از صاحب نظران در خصوص پیش نویس و نهایتاً برگزاری کارگاه مشورتی جهت بررسی جامع پیش نویس صورت پذیرفت. در پایان متن پیشنهادی منشور در شورای سیاست گذاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی طرح و به تصویب رسید. متن نهایی منشور حقوق بیمار در آبان ماه 1388 از سوی وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به مراکز تابعه ابلاغ گردید.
منشور جامع حقوق بیمار در 5 محور کلی و 37 بند به همراه بینش و ارزش و یک تبصره پایانی تنظیم گردیده است. محور های پنج گانه منشور شامل حق دریافت خدمات مطلوب، حق دریافت اطلاعات به نحو مطلوب و کافی، حق انتخاب و تصمیم گیری آزادانه بیمار در دریافت خدمات سلامت، حق احترام به حریم خصوصی بیمار و رعایت اصل رازداری و در نهایت حق دسترسی به نظام کارآمد رسیدگی به شکایات است که به ترتیب هر یک در 14، 4، 7، 9 و 3 بند تدوین گردیده است.
باید توجه داشت که اگر چه تدوین و ابلاغ منشور حقوق بیمار اقدامی ارزشمند در جهت ایفای حقوق بیماران می باشد، اما زمانی می توان به رعایت مفاد آن امیدوار بود که تمهیدات لازم جهت فرهنگ سازی مناسب، توجه همه جانبه به حقوق کلیه ذی نفعان، شناسایی موانع، راهکارهای اجرایی شدن منشور و هم چنین لحاظ نمودن رعایت حقوق بیماران به عنوان یکی از شاخص های ارزشیابی مراکز ارائه ی خدمات سلامت فراهم گردد. به نظر می رسد با توجه به شرایط و توانمندی های متفاوت مراکز درمانی در کشور برای رعایت کامل مفاد حقوق بیماران براساس منشور مصوب، اجرای مرحله ای این منشور می تواند مد نظر قرار گیرد.

این‌همانی و شخصانیت در کرانه‌های زندگی

کیارش آرامش

این همانی، جایگاه اخلاقی و شخصانیت موضوعاتی اند که تأثیر فراوانی بر داوری های اخلاقی در مورد موضوعات مرتبط با آغاز و پایان زندگی انسانی دارند. موجود انسانی که در نتیجه ی لقاح حاصل می شود بعد از دو هفته به فرد انسانی و - از دیدگاه غالب اسلامی - بعد از حدود چهار ماه به شخص انسانی تبدیل و واجد جایگاه اخلاقی می شود. زمان تبدیل موجود انسانی به شخص انسانی نزد سایر مکاتب و ادیان متفاوت است. داوری های اخلاقی در مورد روش های کمک باروری، پژوهش بر روی رویان و سقط جنین باید با توجه به مراحل فوق به انجام برسند. هم چنین اصلی ترین شاخص این همانی انسان سامانه ی عصبی مرکزی اوست و از همین رو مرگ مغزی را می توان از دیدگاه معرفت شناختی شاخص خوبی برای تعیین مرگ به شمار آورد.

بررسی میزان و نوع خطاهای دارویی در دانشجویان پرستاری در چهار بیمارستان آموزشی تهران

اسمعیل محمدنژاد

خطاهای پزشکی و از جمله خطاهای دارویی از شایع ترین خطاهای تهدید کننده ی سلامت و یک مشکل جهانی است که باعث افزایش مرگ و میر و هزینه های بیمارستانی می شود. نظر به اهمیت اجرای دستورات دارویی در عملکرد پرستاران و توجه به آمار فزاینده ی خطاهای پرستاری، مطالعه ای تحت عنوان «تعیین میزان و نوع خطاهای دارویی در دانشجویان پرستاری در سال 88-1387» انجام گرفت.
این پژوهش در چهار بخش- اورژانس، داخلی، جراحی و قلب - در چهار مرکز آموزشی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه آزاد اسلامی تهران واحد علوم پزشکی به صورت توصیفی - مقطعی یک گروهی از اسفند 1387 تا خرداد 1388 انجام شد. در این مطالعه 78 دانشجوی پرستاری ترم های شش، هفت وهشت به روش سرشماری انتخاب شدند. جهت جمع آوری داده ها از پرسشنامه ی خودساخته ی دو قسمتی استفاده شد. پس از تهیه ی پرسشنامه و تعیین اعتبار و پایایی آن، بین واحدهای مورد پژوهش توزیع و سپس اطلاعات با نرم افزار SPSS ویرایش 16 و آمار توصیفی تجزیه و تحلیل شد.
در 9/17 درصد از دانشجویان اشتباهات دارویی رخ داد که اکثر آن ها دوبار (30/42 درصد) مرتکب اشتباه دارویی شدند. در مجموع 37 مورد اشتباه دارویی رخ داد که میانگین خطاهای دارویی دانشجویان پرستاری در طی یک واحد درسی 46/0 درصد بود؛ 6/46 درصد از واحدهای مورد پژوهش، اشتباه دارویی در شرف وقوع را به مربی یا پرستار بخش گزارش کردند. شایعترین نوع اشتباهات دارویی گزارش شده شامل مقدار دارو، داروی اشتباه و سرعت انفوزیون بود. بیش ترین اشتباهات دارویی در بخش اورژانس رخ داده و شایع ترین دارویی که در مورد آن اشتباه صورت گرفته به ترتیب آسپیرین، هپارین و سفازولین بوده است. اکثر اشتباهات دارویی در تزریقات دارویی وریدی (35/51 درصد) رخ داده است. شایع ترین علل اشتباهات دارویی، اشتباه وارد کردن دارو در کاردکس دارویی وعدم توجه به دوز دارو در کاردکس یا پرونده گزارش شد.
با توجه به این که 9/17 درصد از دانشجویان مرتکب 37 مورد اشتباه دارویی در طی یک واحد کارآموزی شده و از طرفی بعضی از خطاهای دارویی دانشجویان به مربی یا پرستار بخش گزارش نمی شود، باید شرایطی درمحیط های کارآموزی و کارورزی فراهم شود تا دانشجویان با توجه به اصل سوددهی به بیمار به معنای یک وظیفه ی اخلاقی برای به حداکثر رساندن منافع در مراقبت از بیمار، این خطاها را گزارش کنند و موانع موجود در برابر گزارش خطا کاهش یابد.

نیازهای مادران کودکان بستری: حقوق مطالبه شده‌ی مادران از خدمات پرستاری

فاطمه الحانی

وقتی کودکی در بیمارستان بستری می شود اعضای خانواده نیز تحت تأثیر قرار می گیرند. با تأکید روزافزون بر مراقبت خانواده محور در بخش های کودکان، ارائه ی مراقبت پرستاری به گونه ای که نیازهای کودکان و خانواده ها را برآورده سازد بیش از پیش ضروری است. این مطالعه با هدف تعیین نیازهای مادران کودکان مبتلا به بیماری مزمن در مدت بستری در بیمارستان از دیدگاه آنان انجام گرفته است.
این مطالعه یک مطالعه ی کیفی از نوع آنالیز درون مایه ای استقرایی 6 مرحله ای بود. شرکت کنندگان در پژوهش را 23 مادر دارای کودک مبتلا به بیماری مزمن بستری در بخش تشکیل می دادند. اطلاعات با استفاده از مصاحبه های عمیق چهره به چهره جمع آوری شد.
آنالیز درون مایه ای داده ها نهایتاً 7 طبقه ی مفهومی از نیازهای مادران در مدت بستری کودک را آشکار ساخت. این 7 طبقه ی مفهومی عبارت بودند از: نیاز به دریافت مراقبت جسمی، نیاز به درک شرایط مادر، نیاز به اطلاع رسانی مفید و به موقع، نیاز به مشارکت در تصمیمات مراقبتی، نیاز به امید، نیاز به اطمینان از مراقبت و نیاز به دریافت حمایت بر اساس یافته ها. می توان نتیجه گرفت برنامه ریزی مراقبتی مطلوب به منظور تأمین نیازهای همه جانبه ی کودک و خانواده که اساس مراقبت خانواده محور را تشکیل می دهد بایستی به گونه ای صورت گیرد که در کنار تأمین نیازهای کودک به عنوان مددجوی اصلی در سیستم مراقبت بهداشتی، تلاش نماید تا نیازهای مادران شامل نیاز به دریافت مراقبت جسمی، نیاز به درک شرایط مادر، نیاز به اطلاع رسانی مفید و به موقع، نیاز به مشارکت در تصمیمات مراقبتی، نیاز به امید، نیاز به اطمینان از مراقبت و نیاز به دریافت حمایت را نیز برآورده نماید.