اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

قدرت و رفتار سیاسی در سازمان: اخلاقی یا غیراخلاقی

حسین درگاهی

رفتار سیاسی آن دسته از فعالیت هایی است که انجام آن ها در سازمان ضرورت ندارد، اما در امر توزیع پاداش و تخصیص منابع سازمانی اعمال نفوذ می کند. افراد با استفاده از رفتار سیاسی، سعی در به دست آوردن و استفاده از قدرت در سازمان را دارند. امروزه، بیش ترین تلاش محققان برای مطالعه ی ادراک کارکنان از رفتار سیاسی است و این که آیا در انجام رفتار سیاسی باید اصول اخلاقی را رعایت کرد یا نه؟ لذا این پژوهش با هدف معرفی، علل، پیامدها و اخلاقی یا غیراخلاقی بودن رفتار سیاسی و قدرت در سازمان انجام شده است. پژوهش حاضر مطالعه ای مروری است که اطلاعات مورد نیاز آن از طریق موتورهای جست وجوگر Medline، Ovid، Elsevier، Google، Pub Med، Scopus، Springer، Cochran Library و با به کارگیری تعداد پنج کلیدواژه و یک صدوده منبع و سپس با انتخاب 41 منبع جمع آوری و مورد بهره برداری قرار گرفت. بیش تر رفتارهای سیاسی حاصل تفاوت ادراک فردی و هم چنین ویژگی های سازمانی هستند. به همین دلیل، بعضی از افراد به دنبال رفتارهای سیاسی مشروع هستند و بعضی از افراد رفتارهای نامشروع را ترجیح می دهند، اگرچه در رفتارهای سیاسی نمی توان به طور دقیق مشخص کرد که چه نوع کاری اخلاقی یا غیراخلاقی است. پس، باید گفت رعایت اصول اخلاقی در رفتار سیاسی باید در جهت تأمین منافع سازمان باشد. رفتارهای سیاسی را در سازمان نمی توان از بین برد، زیرا آن ها پدیده ای اجتناب ناپذیر هستند. بنابراین، مدیران اثربخش باید ماهیت سیاسی سازمان را بپذیرند، استراتژی های سیاسی را تنظیم کنند و از این راه به سازمان خود مزایای زیادی را برسانند.

اتانازی و تفاوت بین فعل و ترک

غلامحسین توکلی

در چند دهه ی اخیر اتانازی یا مرگ ترحمی یکی از مسائل بسیار مهم در حیطه ی اخلاق پزشکی بوده است. در برخی از کشورها قتل بیمار لاعلاج با رضایت وی به رسمیت شناخته شده است اما در اکثر کشورهای جهان چنین کاری از نظر اخلاقی قابل نکوهش است و مرتکب آن را به لحاظ حقوقی مجرم می دانند. خیلی از متفکران حوزه ی اخلاق با این امر مخالفند و معتقدند باید اتانازی را به رسمیت شناخت. آنان به دفاع از دیدگاه خویش دلایل گوناگونی عرضه می دارند. یکی از دلایل آن ها این است که بین فعل و ترک هیچ تفاوتی نیست و چون تقریبا در همه ی کشورهای جهان پزشکی را که به خاطر اصرار بیمار لاعلاج و رضایت بستگان وی، صرفاً از ادامه ی درمان چشم پوشی کرده و با این کار باعث مرگ بیمار شده، مجرم تلقی نمی کنند باید با پزشکی هم که در این فرایند دخالت فعال داشته (البته با رضایت مریض) به همین سان برخورد شود. آنان می گویند به لحاظ اخلاقی بین قتل منفعل با قتل فعال هیچ تفاوتی نیست و اگر یکی مجاز است باید دیگری هم مجاز باشد. یکی از جنجال برانگیز ترین این متفکران در این بحث James Rachels است که با طرح تئوری تساوی و دفاع از آن با استناد به مثال های موازی و توازن دلایل می کوشد تا نشان دهد که در صورت تساوی سایر شرایط مثل نتایج عمل و نیت فاعل بین فعل و ترک تفاوتی وجود ندارد. کسانی دلایل وی را نقد کرده اند. در این مقاله دلایل او و نقدهای مطرح شده مورد بحث و ارزیابی قرار می گیرد و در پایان که بخش کلیدی مقاله است سعی خواهد شد به استدلال وی به نحوی قانع کننده تر از دیگران پاسخ داده شود. ما این کار را با اشاره به انواع عواملی که در ارزیابی یک وضعیت مؤثر است انجام خواهیم داد و نشان داده خواهد شد که بین فعل و ترک همواره تفاوت وجود دارد، گو این که این تفاوت در برخی از وضعیت ها به خاطر پر رنگ شدن سایر فاکتورها چندان به چشم نیاید.

تحلیل موضوع «تغییر در خلقت» در ارتباط با تکنیک مهندسی سلول های نطفه ای انسان

فاطمه طرف

پژوهش بر روی فناوری مهندسی سلولهای نطفهای با هدف ایجاد تغییرات ژنتیکی قابل توارث در نسلهای گیاهی، جانوری و انسانی انجام می شود. قریب الوقوع بودن و ضرورت انجام این فناوری در خصوص سوژههای انسانی باعث مباحثات فراوان بین صاحب نظران اخلاق و حقوق شده است. امکان ایجاد تغییر در ژنوم انسان که مطابق با اعلامیه ی جهانی ژنوم انسان وحقوق بشر به عنوان میراث مشترک بشریت و شالودهی وحدت تمامی اعضای جامعه ی بشری شناخته میشود، این فناوری را با پرسشهایی دربارهی ارتباط دستاوردهای آن با جریان عادی آفرینش روبه رو می کند. در نگاه اول، چنین به نظر میرسد که اجرا و اعمال این فناوری می تواند به تغییر در رسم جاری خلقت و ایجاد بدعت در سنت دیرپای توالد منجر شود. با ریشهیابی ایدههای مخالف با اجرای این فناوری که چنین خاستگاهی دارند، میتوان نگرانی عمده ای را دربارهی «تغییر در خلقت» یا به عبارتی «دخالت در کار خدا» مشاهده نمود. «تغییر در خلقت» اصطلاحی است که در ادبیات فقهی- اخلاقی اسلام نیز متداول و آشناست و در تعیین احکام فقهی مترتب بر فناوریهای زیستی نقش مهمی ایفا می کند، به گونهای که اگر عنوان آن بر موضوعی صادق باشد، به حرمت ذاتی آن موضوع در فقه منجر خواهد شد. البته اکثر مفسران اسلامی، خلقت را به معنای فطرت الهی انسان تعبیر می کنند که هرگز قابل تبدیل و تغییر نیست. این رویکرد ممکن است سرفصل تغییر خلقت را به طور کامل از محورهای تعیین مشروعیت فناوری های زیستی خارج کند اما نگارنده می پندارد که اتخاذ این دیدگاه نمی تواند پایان راه باشد زیرا در این میان سرفصل نوین قصد ایجاد تغییر در فطرت انسان رخ می نماید که غفلت از آن دست ما را از محوری قوی در جهت دهی به اهداف فناوری های زیستی تهی می گذارد. بنابراین، در این پژوهش اگرچه نگارنده نیر خلقت را به معنای فطرت غیرقابل تغییر انسان می پندارد، با ارائه ی تحلیل هایی کوشیده است تا پس از معرفی سر فصل قصد تغییر فطرت، به دیدگاهی متعادل در خصوص نحوه ی استفاده از این سرفصل در خصوص مشروعیت فناوری مهندسی سلول های نطفه ای دست یابد.

رازداری پزشکی؛ مطالعه تطبیقی میان اصول اخلاق پزشکی و آموزه‌های اخلاق اسلامی

نسرین نژادسروری

رازداری یکی از قواعد کهن حرفه ی پزشکی است که ضمن تأثیر بر چگونگی رابطه ی میان پزشک و بیمار، تأمین کننده ی منافع فردی بیمار و پزشک و هم چنین مصالح اجتماعی است. در آموزه های دینی نیز ضمن تأکید بر وجوب رازداری، افشاکننده ی راز به دلیل ارتکاب گناه کبیره، سزاوار مجازات اخروی دانسته شده است. امروزه، با ابداع روش های نوین تشخیصی و درمانی و گستردگی دامنه ی اطلاع رسانی، زمینه ی افشای راز بیماران بیش از پیش فراهم شده است. این مقاله ی مروری حاصل یک مطالعه ی توصیفی است. برای جمع آوری اطلاعات از مطالعه ی کتب معتبر و جست وجو در منابع اینترنتی و مقالات مرتبط استفاده شد. پس از توضیح مفاهیم و مبانی رازداری در اخلاق پزشکی، هم چنین اخلاق فضیلت گرای اسلامی، در بررسی تطبیقی، اشتراک ها و تفاوت های این دو دستگاه اخلاقی در مسأله ی رازداری بررسی و تبیین می شود. صرف نظر از تأکید آموزه های اخلاق پزشکی و اخلاق اسلامی بر ضرورت حفظ رازداری در جلب اعتماد عمومی، رازداری در اخلاق اسلامی به واسطه ی در بر گرفتن دو حوزه ی راز خود و راز دینی، افزون بر راز دیگری، از گستردگی بیش تری برخوردار بوده و فرد رازدار به واسطه ی امانتداری، از پاداش اخروی هم بهره مند خواهد شد. هم چنین، در اخلاق پزشکی، تنها رفتار کادر درمانی مورد ارزیابی قرار گرفته و به انگیزه و حالات نفسانی آنان توجهی نمی شود، اما در اخلاق اسلامی، از آن جهت که ویژگی های نفسانی افراد مورد ارزیابی اخلاقی قرار می گیرد، رازداری امری پایدارتر بوده و بدون هیچ گونه نظارت خارجی کارایی خود را حفظ خواهد کرد.

نگرش پرستاران نسبت به نقش دفاع از بیماران در بیمارستان‌های آموزشی دانشگاه علوم پزشکی کرمان

محدثه معتمد جهرمی

دفاع از بیمار یکی از جنبه های ضروری اخلاق حرفهای پرستاران است که به افزایش استقلال، ایمنی و رعایت حقوق بیماران می انجامد. به نظر میرسد که نگرش پرستار نسبت به نقش دفاع از بیماران می تواند بر روی ایفای این نقش و بهبود رابطه ی پرستار- بیمار مؤثر باشد. هدف مطالعه ی حاضر بررسی نگرش پرستاران در مورد نقش مدافع بیماران در بیمارستان های آموزشی کرمان است. داده های این پژوهشِ توصیفی - تحلیلی از طریق پرسشنامهی پژوهشگرساخته بین 385 پرستار در 4 بیمارستان آموزشی کرمان به صورت سهمیهای جمع آوری و با نرم افزار SPSS به صورت آمارتوصیفی و استنباطی تحلیل شد. در مجموع، نگرش پرستاران از نقش مدافع بیمار مثبت ارزیابی شد و ارتباط معنی داری بین سن، جنس، تجربه ی کاری، شرکت در کارگاه آموزش اخلاق و نگرش پرستاران مشاهده شد. بین نگرش و تحصیلات پرستاران ارتباط معنی دار نبود. نگرش پرستاران بیمارستان اعصاب و روان مناسبتر ارزیابی شد و اکثر شرکت کنندگان به توانایی و وظیفه ی اخلاقی شان برای ایفای این نقش اطمینان داشتند. جنبه ی شناختی نگرش پرستاران نسبت به نقش دفاع از بیماران قوی تر از جنبه ی رفتاری بود. با وجود عدم تأثیر معنی دار تحصیلات، تمایل پرستاران برای ایفای این نقش با افزایش تجربه کاری بیش تر میشد. در بیمارستان اعصاب و روان، پرستاران با استقلال بیش تر و ارتباط قویتر با بیماران به نیازهایشان آشناتر بودند و برای دفاع از آن ها تلاش بیش تری میکردند. نتایج این مطالعه نشان میدهد که پرستاران ایرانی سال هاست که مدافع بیمارانشان هستند. برای تضمین ایفای این نقش در کشور به تقویت نگرش پرستاران از طریق برگزاری کارگاه های آموزش اخلاق نیاز است.

ارتباط ویژگی های جمعیت شناسی با تنیدگی اخلاقی و قصد ترک خدمت پرستاران آی سی یو

طاهره اشک تراب

تنیدگی اخلاقی یکی از مشکلات پرستاران آیسییو است که به دلایل مختلفی ایجاد میشود و پیامدهای گوناگونی دارد. با توجه به این که برخی متغیرها میتوانند با تنیدگی اخلاقی و قصد ترک خدمت پرستاران ارتباط داشته باشند، مطالعه ی حاضر با هدف تعیین همبستگی ویژگیهای جمعیتشناسی پرستاران آیسییو با تنیدگی اخلاقی و قصد ترک خدمت آنان انجام گرفت. پژوهش حاضر، یک مطالعه ی همبستگی است که در آن 159 پرستار شاغل در آیسییو بیمارستانهای آموزشی - درمانی دانشگاه های علوم پزشکی کشور در سال 1390 انتخاب شدند. ابزار گردآوری دادهها شامل پرسشنامه ی مشخصات جمعیتشناسی، مقیاس تنیدگی اخلاقی پرستاران آیسییو و مقیاس قصد ترک خدمت Atwood و Hinshaw بود. تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از نرم افزار SPSS₁₇ انجام گرفت. یافته ها نشان داد که تنیدگی اخلاقی و قصد ترک خدمت پرستاران آیسییو زیاد بود. بین متغیرهای سن، سابقه ی کار پرستاران و نسبت تعداد پرستار به تعداد تخت با تنیدگی اخلاقی همبستگی مثبت معنی دار آماری وجود داشت. اما جنس، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات و شیفت کاری پرستاران آیسییو با تنیدگی اخلاقی آنان همبستگی معنی دار آماری نداشتند. هم چنین، بین تنیدگی اخلاقی پرستاران آیسییو با قصد ترک خدمت آنان همبستگی معنی دار آماری وجود نداشت. نتایج پژوهش نشان داد افزایش استخدام پرستاران جوان و نیروی پرستاری و کاهش تنیدگی اخلاقی و قصد ترک خدمت پرستاران آیسییو ضروری است. این مقاله برگرفته از رساله ی دکترای پرستاری است.

مؤلفه‌های اعتماد در رابطه‌ی پزشک و بیمار

امیراحمد شجاعی

در رابطه ی میان پزشک و بیمار اعتماد سرمایه ی اجتماعی بزرگی محسوب می شود. اعتماد میان پزشک و بیمار عاملی مؤثر در بهبود بیمار و رضایت پزشک است. اما تا از چیستی اعتماد و شناخت آن سخن نگوییم نمی توان به تحقق آن امیدوار باشیم. به معنای دیگر، تحقق خارجی و تقویت اعتماد در رابطه ی میان پزشک و بیمار مستلزم شناخت دقیق اعتماد و مؤلفه های آن است که این پژوهش آن را انجام داده است. لذا قبل از هر کار لازم است که ابتدا اعتماد را از منظر لفظ و مفهوم بشناسیم و مورد تحلیل قرار دهیم. در این مقاله که با استفاده از مرور مقالات و روش تحلیل محتوا و هم چنین تحلیل منطقی نوشته شده است، پس از بر شمردن نظرات اندیشمندان در باب اعتماد و بیان مایه ی اصلی آن ها به استخراج 23 مؤلفه از اعتماد پرداخته ایم وسپس این مؤلفه ها را در رابطه ی میان پزشک و بیمار مصداق بخشیده ایم. نتیجه آن که اعتماد میان پزشک و بیمار را از سه منظر می توان مورد تحلیل قرار داد: یکی ناظر به بیمار با 5 مؤلفه، دیگری ناظر به پزشک با 2 مؤلفه و سومی ناظر به رابطه ی پزشک و بیمار با 9 مؤلفه و بدون شناخت این مؤلفه ها و تفکیک آن ها نمی توان به تحلیل و کنکاش در تحقق خارجی اعتماد پرداخت.

آیا ایجاد بخش‌های ویژه افراد مهم (VIP) در بیمارستان‌های دولتی، طرحی اخلاقی است؟

افشین فرهانچی

با توجه به ابلاغیه ی سال 1390 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مبنی بر اختصاص 10 درصد تخت های بیمارستان های دولتی به افراد خیلی مهم (VIP) و خبر گسترش تدریجی این تخت ها در کشور، این موضوع در مراکز دولتی اهمیت خاصی پیدا کرده است و لازم است پیامد های مختلف این پدیده به دقت مورد بررسی قرار گیرد. بخش های ویژه ی افراد خیلی مهم به معنای بخش هایی است که افراد با توانایی مالی خاص می توانند در آن از خدمات سلامت ویژه ای بهره مند شوند. در این مطالعه بعد از بررسی سیستماتیک این امتیاز ارائه شده به افراد خیلی مهم، ارائه ی این خدمات از سه منظر اقتصادی، مدیریتی و اخلاقی مورد بررسی قرار گرفته است. در هر یک از ابعاد مذکور ارائه ی خدمات ویژه می تواند دارای فواید و مضراتی باشد که مطابق با شرایط درونی و برونی هر سیستمی در حوزه ی سلامت می توان برای استقرار یا ممانعت از راه اندازی آن تصمیم گیری کرد. حال که با توجه به شرایط حاکم در عرصه ی سلامت لزوم راه اندازی بخش های افراد خیلی مهم حتی به عنوان راه حلی کوتاه مدت و رفع بحران احساس شده و توصیه می شود، باید این مهم همراه با راهکارهایی برای هر چه اخلاقی تر کردن این فرایند از جمله اعمال محدودیت در ارائه ی این خدمات در بخش ها، توجه به بافت فرهنگی و اجتماعی منطقه، پایش های دوره ای، واقعی کردن تعرفه ها و مواردی دیگر باشد.