مجله دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران

سارس کروناویروس دو (SARS-CoV-2)و بیماری کووید-19 (COVID-19) مروری بر متون موجود: مقاله مروری

سید حمیدرضا مژگانی

سارس کروناویروس دو یکی از اعضای خانواده کروناویریده (Coronaviridae) می باشد که منشا آن کشور چین و شهر ووهان اعلام شده است. انتقال این ویروس که موجب بیماری کووید-19 می شود از راه تماس نزدیک با فرد مبتلا، تماس با وسایل آلوده به ویروس و انتشار قطرات معلق هوا امکان پذیر است. مهمترین علایم این بیماری شامل تب، سرفه، تنگی نفس، اختلالات گوارشی و اسهال است و در موارد بسیار شدید این بیماری موجب سندرم حاد دیسترس تنفسی در فرد می شود که می تواند منجر به بستری در ICU و مرگ گردد.
هر چه سن مبتلایان افزایش می یابد شانس مرگ و بروز عوارض در آنان بیشتر می شود. این درحالی است که بیماری در کودکان عموما بی علامت است. در برخی مواقع فرد مبتلا علامت دار نمی باشد، اما همچنان می تواند ناقل این بیماری باشد. برای تشخیص این بیماری، تست های سرولوژی و اندازه گیری واکنشگرهای فاز حاد نظیر ESR و CRP می تواند کمک کننده باشد هرچند تشخیص قطعی با تست های مولکولی نظیر PCR به انجام می رسد.
CT، درگیری ریه را در این بیماران نشان می دهد، در این بیماران شایعترین علامت Ground glass opacification در لوب تحتانی و در ناحیه ساب پلورال است که برای تشخیص کووید-19 کمک کننده است ولی اختصاصی نیست. جمع آوری و بررسی مطالعات مختلف در خصوص این بیماری، می تواند راه گشای قدم های بعدی برای روند شناخت بهتر ماهیت این بـیماری باشد.مطالعه ی مروری حاضر، با جمع آوری اطلاعات موجود در زمینه های ویروس شناسی، بیماری زایی مولکولی، علایم بیماری، اپیدمیولوژی و گسترش آن و ارایه راهکارهای پیشگیری و درمان براساس اسناد موجود می تواند چراغ راه سیاست گذاران حوزه سلامت، متخصصان بالینی، دست اندرکاران حوزه بهداشت عمومی، محققین و دانشجویان باشد.

بررسی ریسک فاکتورهای تبدیل جراحی کوله‌سیستکتومی لاپاراسکوپی به جراحی باز

محسن اشراقی

زمینه و هدف: شناخت عوامل خطر تبدیل کوله سیستکتومی لاپاراسکوپی به جراحی باز به جراح کمک می کند تا برای عمل برنامه ریزی کند. هدف از این مطالعه تعیین ریسک فاکتورهای تبدیل جراحی کوله سیستکتومی لاپاراسکوپی به جراحی باز بود.
روش بررسی: در این مطالعه تحلیلی، اطلاعات پرونده 1104 بیمار که از ابتدای فروردین 1392 تا آخر فروردین 1396 در بیمارستان شهید بهشتی قم تحت کوله سیستکتومی لاپاراسکوپی قرار گرفته بودند، مورد ارزیابی قرار گرفت. داده های کلیه بیماران از جمله سن، جنس، سابقه جراحی شکم، جراحی اورژانسی یا انتخابی، سطح ترانس آمیناز خون، سطح بیلی روبین خون، تعداد گلبول های سفید خون، سطح آمیلاز و آلکالن فسفاتاز سرم بیماران ثبت شد. در نهایت تمامی اطلاعات وارد SPSS software, version 16 (IBM SPSS, Armonk, NY, USA) شده و آنالیز شدند. 05/0P< معنادار درنظر گرفته شد.
یافته ها: 1104 بیمار مورد مطالعه قرار گرفتند. 765 بیمار زن (3/69%) و 339 بیمار مرد بودند (7/30%). در 104 مورد نیز تبدیل به جراحی باز صورت گرفته بود. در میان متغیرهای تحت مطالعه، بین جنسیت (26/0P=)، سن (056/0P=)، سیر کوله سیستیت (65/0P=)، سابقه قبلی جراحی شکم (62/0P=)، آلانین نرانس آمیناز و (10/0P=) و آسپارتات ترنس آمیناز (056/0P=) با تبدیل روش جراحی لاپاراسکوپی به جراحی باز ارتباط آماری معنادار دیده نشد. اما سونوگرافی غیرطبیعی (000/0P=)، جراحی اورژانسی (000/0P=)، شمارش گلبول های سفید خون (008/0P=)، بیلی روبین توتال و آلکالن فسفاتاز (000/0P=) با تبدیل روش لاپاراسکوپی به جراحی باز ارتباط آماری معناداری داشتند.
نتیجه گیری: با توجه به عوارض بالا و مرگ و میر ناشی از کوله سیستکتومی باز، تشخیص این ریسک فاکتورها به کاهش میزان تبدیل به جراحی باز و پرداختن به این عوامل پیش از عمل کمک می کند.

بررسی ارتباط بین نتیجه تلقیح داخل رحمی اسپرم و علل ناباروری

فیروزه غفاری

زمینه و هدف: درمان معمول برای زوج های نابارور استفاده از تحریک تخمک گذاری کنترل شده به همراه تلقیح داخل رحمی اسپرم می باشد. در این مطالعه ارتباط بین نتایج تلقیح داخل رحمی اسپرم و علل مختلف ناباروری ارزیابی می گردد.
روش بررسی: این مطالعه از نوع مقطعی بوده است و روش نمونه گیری در این مطالعه از نوع در دسترس می باشد. این مطالعه از بهمن 1393 تا مرداد 1395، بر روی 994 سیکل تلقیح داخل رحمی اسپرم در 803 زوج نابارور مراجعه کننده به بخش ناباروری پژوهشگاه رویان در شهر تهران انجام شد. معیارهای ورود بیمار به این مطالعه شامل: ناباروری با فاکتورهای مردانه، علل ترکیبی ناباروری، ناباروری به علت عدم تخمک گذاری، ناباروری با علت نامشخص بودند. 16-12 روز پس از انجام تلقیح داخل رحمی اسپرم در صورتی که تست بارداری مثبت بود و به دنبال آن در سونوگرافی ترانس واژینال هفته چهار پس از انجام تلقیح داخل رحمی اسپرم ساک حاملگی مشاهده می شد، حاملگی کلینیکی درنظر گرفته می شد.
یافته ها: میزان موفقیت بارداری در تمام سیکل های تحریک تخمک گذاری کنترل شده به همراه تلقیح داخل رحمی اسپرم 5/16% و تولد زنده به ازای هر سیکل 5/14% محاسبه گردید. متوسط سنی بیماران در گروه باردار به صورت معناداری از گروه غیرباردار کمتر بود (01/0P=). همچنین بین علت ناباروری و بارداری کلینیکی ارتباط معناداری وجود داشت (001/0P<) کاهش معناداری در میزان موفقیت بارداری کلینیکی با افزایش مدت ناباروری مشاهده گردید ( 8/0OR=، 9/0-8/0 CI= و 001/0P<).
نتیجه گیری: سن زن، علت ناباروری، مدت ناباروری، قاعدگی نامنظم، حجم سیمن و دوز گونادوتروپین تجویزشده فاکتورهای مهمی در نتایج تحریک تخمک گذاری کنترل شده به همراه تلقیح داخل رحمی اسپرم بودند.

عوامل پیشگویی کننده‌ی مثبت شدن تست ‌‌‌‌غربال‌گری سه ماهه‌ی اول بارداری

مائده رحمان زاده

زمینه و هدف: برای هر خانم باردار احتمال داشتن فرزندی با اختلالات کروموزومی وجود دارد. اگرچه این احتمال خیلی زیاد نیست، اما با انجام آزمایش های غربال گری قبل از تولد و توجه به فاکتورهای زمینه ای همراه در زن باردار می توان تا حد زیادی به میزان واقعی این احتمال پی برد. هدف از انجام این مطالعه تعیین عوامل پیشگویی کننده ی تست غربال گری مثبت سه ماهه اول بارداری می باشد.
روش بررسی: مطالعه حاضر یک مطالعه مورد-شاهدی بود. زنان باردار مراجعه کننده به درمانگاه پری ناتال بیمارستان جامع زنان یاس از فروردین 1396 تا اسفند 1398 که دارای نتیجه مثبت غربال گری سه ماهه اول بودند به عنوان گروه مورد در نظر گرفته شدند و از سایر افراد (زنان باردار با تست غربال گری منفی سه ماهه ی اول بارداری در بازه ی زمانی مطالعه) به روش تصادفی سازی سیستماتیک گروه کنترل انتخاب شدند.
یافته ها: در مجموع 960 زن باردار (760 کنترل و 200 مورد) در این مطالعه شرکت کردند. نتایج این مطالعه حاکی از آن بود که سن مادر (001/0P<) و تعداد بارداری ها در گروه مورد به طور معناداری (001/0P<) بالاتر می باشد. همچنین داشتن سابقه ی سقط (001/0P<)، داشتن سابقه نازایی (001/0P<) و داشتن کم کاری تیرویید (030/0P=) در زنان باردار گروه مورد به طور معناداری دارای فراوانی بیشتری می باشد. فراوانی نوزاد با نارسایی رشد داخل رحمی (003/0P=) و بستری نوزاد (001/0P<) نیز در گروه مورد به طور معناداری بالاتر بود.
نتیجه گیری: با وجود پیشرفت های اخیر در حوزه ی پری ناتال، همچنان دقت آزمایش های غربال گری ممکن است بسته به سن مادر و سایر خصوصیات موجود متفاوت باشد. از این رو، به نظر می رسد در کنار نتایج تست غربال گری، توجه به ویژگی های پیش زمینه مادر نیز مهم است.

بررسی تاثیر ویتامین D بر شدت نیستاگموس‌ تورشنال در بیماران مبتلا به سر گیجه وضعیتی خوش‌خیم

محسن منادی

زمینه و هدف: سرگیجه خوش خیم وضعیتی، شایعترین علت سرگیجه و نیستاگموس است . این بیماران از حمله های کـوتـاه سرگیجه ای درحین تغییرات سریع وضعیت سر شکایت می کنند. سرگیجه به طور چشمگیری سبب اختلال در کیفیت زندگی فرد می شود. این مطالعه جهت بررسی تاثیر کمبود ویتامین D بر نیستاگموس در بیماران سرگیجه خوش خیم وضعیتی انجام شد.
روش بررسی: در این مطالعه مورد-شاهدی از فروردین 1396تا اردیبهشت 1397 کلیه بیماران مراجعه کننده به بیمارستان روحانی بابل که واجد شرایط مطالعه بودند از لحاظ سرگیجه خوش خیم، نیستاگموس و ویتامین D بررسی شدند. بدین منظور از مانور تشخیصی دیکس-هالپایک و آزمون ویدیونیستاگموگرافی جهت بررسی نیستاگموس و سرگیجه و آزمون الایزا برای سنجش هیدروکسی 25 ویتامین D استفاده شد. در آنالیز آماری بیماران دارای ویتامین D نرمال به عنوان گروه شاهد و بیماران مبتلا به کمبود ویتامین) کمتر از ng/ml 20) به عنوان گروه کنترل تقسیم شدند.
یافته ها: در هرگروه ۲۷ بیمار مطالعه را کامل کردند. میانگین سنی بیماران در گروه شاهد و گروه کنترل به ترتیب 8/2±4/48 و 7/5±8/47 (9/0P=). میانگین سطح ویتامین D دو گروه شاهد و کنترل به ترتیب 81/33 و41/11 بود که اختلاف معنادار آماری وجود داشت و میانگین شدت نیستاگموس جزء افقی، مایل و عمودی تورشنال در گروه شاهد به ترتیب 32/40، 3/5، 86/8 و در گروه آزمون، میانگین شدت نیستاگموس جزء افقی، مایل و عمودی تورشنال به ترتیب 98/4 ،93/6 و60/9 بود. مقایسه هریک از این اجزای نیستاگموس در گروه کنترل با شاهد از نظر آماری اختلاف معنادار داشت ( 001/0P<).
نتیجه گیری: یافته های این مطالعه نشان داد که بین کمبود ویتامین D و شدت نیستاگموس تورشنال در بیماران سرگیجه خوش خیم وضعیتی مراجعه ارتباط وجود دارد.

ایجاد نسخه فارسی پرسشنامه Breast-Q و ارزیابی روایی و پایایی پرسشنامه بازسازی پستان جهت ارزیابی کیفیت زندگی و رضایتمندی بیماران متعاقب جراحی‌های پستان

امیرمحسن جلائی فر

زمینه و هدف: سرطان پستان شایعترین سرطان در خانمهاست و درمان آن شامل جراحیهای مختلفی می باشد. پرسشنامه های Breast-Q ابزار جدیدی برای گزارش پیامد های جراحی های مختلف پستان توسط بیماران می باشند. هدف از این مطالعه، ایجاد نسخه فارسی پرسشنامه ها ی Breast-Q و ارزیابی روایی و پایایی نسخه فارسی پرسشنامه بازسازی پستان می باشد.
روش بررسی: این مطالعه به صورت مقطعی می باشد و جامعه آماری این پژوهش به صورت نمونه گیری آسان از خانم های مراجعه کننده به کلینیک سرپایی انستیتو کانسر بیمارستان امام خمینی در فاصله شهریور 1396 تا مهرماه 1398 و با سابقه سرطان و جراحی های مختلف پستان، انتخاب شده اند. پس از اخذ اجازه از سازندگان پرسشنامه و ترجمه پرسشنامه ها به فارسی، روایی صوری و محتوایی و پایایی ماژول بازسازی پستان انجام گردید. در نهایت پرسشنامه جدید در 20 نفر از خانم هایی که حداقل شش ماه از بازسازی آنها به روش TRAM flap گذشته بود، به صورت پایلوت ارزیابی شد.
یافته ها: پس از تهیه نسخه فارسی پرسشنامه ها ، طی فرآیند روایی صوری و محتوایی پرسشنامه بازسازی پستان که شامل 116 گویه بود با 72 گویه و با کسب امتیاز ضریب تاثیر بالای 5/1 برای تمامی گویه ها ، و نمره CVR و CVI مطلوب استخراج گردید. پایایی درونی ابزار با محاسبه آلفای کرونباخ 94/0 تایید گردید. نتایج نشان داد که کیفیت زندگی افراد به لحاظ روانی و جنسی و رضایتمندی از پستان پایین است.
نتیجه گیری: با توجه به محدودیت پرسشنامه ها ی اختصاصی برای پروسیجرهای مختلف جراحی پستان، پرسشنامه ها ی Breast-Q جهت بررسی کیفیت زندگی و رضایتمندی بیماران بسیار سودمند می باشند. از آنجایی که ترجمه پرسشنامه، روا و پایا شده است، می تواند در تحقیقات آینده سایر محققین مورد استفاده قرار گیرد.

بررسی کارایی محلول کلرهگزیدین در کاهش کلونیزاسیون باکتریایی دهان و حلق بیماران بستری در بخش‌های مراقبت ویژه

محسن سلیمانی

زمینه و هدف: عفونت یک مشکل اساسی در بخش های مراقبت ویژه است. امروزه برای کاهش کلونیزاسیون دهان از محلول کلرهگزیدین استفاده می شود. هدف این مطالعه بررسی کارایی محلول کلرهگزیدین در کاهش کلونیزاسیون دهان بیماران بستری در بخش های ویژه بود.
روش بررسی: این مطالعه توصیفی (از دی ماه 1397 تا مرداد 1398) بر روی 60 بیمار بستری در بخش های مراقبت ویژه یکی از بیمارستان های سمنان که براساس معیارهای ورود انتخاب شده بودند انجام شد. کلونیزاسیون دهان بیماران در بدو ورود با کشت از دهان و حلق بررسی شد. پس از 48 ساعت و انجام دهان شویه با محلول کلرهگزیدین 2/%0 سه بار در روز، مجددا کلونیزاسیون دهان بررسی شد. پس از جمع آوری داده ها نتایج مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
یافته ها: بیشتر بیماران مورد مطالعه مرد (80%) با میانگین سنی 19/15±23/45 سال بودند. اکثر بیماران از اورژانس به بخش ویژه منتقل شده بودند و دارای لوله تراشه بودند. در زمان ورود به بخش ویژه، 8 بیمار آلوده به ایکولای و 6 بیمار آلوده به کلبسیلا بودند. یافته ها نشان داد که کلرهگزیدین 2/0% تاثیری در کاهش کلونیزاسیون دهان نداشت. پس از 48 ساعت بستری در بخش ویژه میزان موارد آلودگی به ایکولای افزایش معناداری داشت (01/0P=) ولی اختلاف معناداری در افزایش موارد آلودگی به کلبسیلا وجود نداشت (25/0P=).
نتیجه گیری: این مطالعه نشان داد که کلرهگزیدین 2/0% تاثیری بر میکروارگانیسم های دهان ندارد و لازم است برای کاهش کلونیزاسیون دهان حرکات مکانیکی و مسواک زدن نیز مورد توجه قرار گیرند. بیشتر بیماران در اورژانس آلوده به میکروارگانیسم های بیماری زا بودند. بنابراین راهبردهای مناسب برای کاهش آلودگی در بخش های اورژانس لازم است.

بررسی رضایت زناشویی در زنان شاغل ایرانی: گزارش کوتاه

زهره کشاورز

زمینه و هدف: به دلیل افزایش اشتغال زنان متاهل و تاثیری که می تواند بر رضایت زناشویی داشته باشد، این مطالعه با هدف بررسی رضایت زناشویی در زنان شاغل ایرانی انجام شد.
روش بررسی: در این مطالعه، رضایت زناشویی در زنان شاغل ایرانی در مقالات چاپ شده مورد ارزیابی قرار گرفت. جهت یافتن مطالعات مرتبط، از پایگاه های اطلاعات ,Iranmedex, IranDoc, SID, Magiran , Scopus, PubMed Web of Science استفاده شد. برای دستیابی به مقالات از کلیدواژه های فارسی زنان، زنان شاغل، رضایت زناشویی، کارکرد جنسی، دیسترس جنسی، ایران و معادل انگلیسی آن استفاده شد. درنهایت10 مقاله انتخاب شده و بررسی شدند.
یافته ها: داده ها نشان می دهد که میانگین اندازه اثر شاغل بودن بر رضایت زناشویی در نمونه ها معادل 063/0 می باشد. برآورد نقطه ای به دست آمده 063/0 بر مبنای معیار کوهن حاکی از اثر در حد کم می باشد.
نتیجه گیری: از یافته های مقالات به نظر می رسد که شاغل بودن در سطح ضعیفی می تواند بر رضایت زناشویی مؤثر باشد.

سندرم لوکوآنسفالوپاتی خلفی برگشت‌پذیر به‌ دنبال پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک پس از زایمان: گزارش موردی

عطیه وطنچی

زمینه و هدف: سندرم لوکوآنسفالوپاتی خلفی برگشت پذیر یک سندرم بالینی و رادیولوژیک است که در هر سنی ممکن است رخ دهد. پاتوژنز سندرم لوکوآنسفالوپاتی خلفی برگشت پذیر نامشخص است اگرچه اختلالات فشارخون، بیماری های کلیوی و درمان های سرکوب کننده ایمنی از عوامل مهم مستعدکننده بروز آن می باشند. هدف از این گزارش، معرفی یک مورد آنسفالوپاتی برگشت پذیر به دنبال پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک پس از زایمان می باشد.
معرفی بیمار: بیمار زن 30 ساله حاملگی اول و 33 هفته بود که در تیر 1396 به علت تشنج به بیمارستان قائم مشهد مراجعه کرده بود. پس از زایمان دچار چندین نوبت تشنج، کاهش شدید سطح هوشیاری و نارسایی کلیه شد که با تشخیص پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک تحت پلاسما فرز قرار گرفت و با حال عمومی خوب مرخص شد.
نتیجه گیری: در صورت شک به لوکوآنسفالوپاتی در بارداری، تشخیص زودرس و درمان عامل زمینه ای در کاهش مرگ ومیر و ناتوانی حایز اهمیت می باشد.

همانژیوم کاورنوی سرویکس در بیمار با خونریزی پس از نزدیکی: گزارش موردی

ملیحه حسن زاده

زمینه و هدف: همانژیوم کاورنوی سرویکس نادر است و تنها موارد معدودی در این زمینه وجود دارد. بخش عمده ای از همانژیوم سرویکس در زنان سنین باروری گزارش شده است. اکثر این ضایعات سطحی بوده، غالبا در ناحیه سروگردن یافت می شوند، اما ممکن است در قسمت های داخلی بدن نیز ایجاد شوند.وقوع این ضایعات در ناحیه دستگاه تناسلی زنان، به ویژه سرویکس نادربوده، اکثر ضایعات بدون علامت هستند. به دلیل شیوع کم و اهمیت تشخیص این بیماری معمول باید به عنوان یک تشخیص افتراقی مورد توجه قرار گیرد.هدف از این مطالعه گزارش یک مورد نادر همانژیوم کاورنوی سرویکس بود.
معرفی بیمار: بیمار خانم 24 ساله ای بود که به علت خونریزی طولانی مدت پس از نزدیکی، در مهرماه 1397، به کلینیک سرپایی بیمارستان قائم (عج) مراجعه نموده بود. در هنگام معاینه سرویکس، لیپ خلفی سرویکس بیمار بسیار پرعروق بوده و بافت سیاه رنگ که تغییر رنگ تا واژن کشیده شده بود وجود داشت. بیمار تحت کولپوسکوپی قرار گرفت. به دنبال کولپوسکوپی به علت خونریزی شدید سرویکس جهت بیمار لنگازپک شد. خونریزی بیمار با پک پس از 24 ساعت کنترل شد. در گزارش پاتولوژی بافت اگزوسرویکس همراه با ضایعه عروقی خوش خیم (همانژیوم کاورنو) گزارش شد و در بیوپسی انجام شده تشخیص همانژیوم کاورنو داده شد.
نتیجه گیری: همانژیوم سرویکس نادر است. این موضوع باید در تشخیص افتراقی بیماران مبتلا به خونریزی واژینال غیرطبیعی، به ویژه کسانی که در سنین باروری هستند و هیچ یافته بالینی و رادیولوژی مانند لیومیوم، آدنومیوز یا اختلال عملکردی سیکل وجود ندارد، مورد توجه قرار گیرد و در پیگیری بیمار با خونریزی واژینال، معاینه لگنی قدم اول در برخورد با بیمار می باشد.

تاثیر بیماری کووید-19 بر اقتصاد سلامت: نامه به سردبیر

محمدرضا شیخی چمان

سردبیر محترم
ریشه علم اقتصاد به تقابل دو مولفه وجود منابع محدود و نیازهای نامحدود در جامعه برمی گردد، به گونه ای که بتوان پاسخگوی این نیازهای نامحدود با منابع محدود موجود بود. علم اقتصاد سلامت نیز به دنبال تحقق هدف مذکور در نظام سلامت می باشد، یعنی بودجه و منابع محدود انسانی و غیرانسانی نظام سلامت با چه شیوه و چه ترکیبی در راستای حفظ و ارتقای سلامت آحاد جامعه به کار گرفته شوند تا بهترین خروجی ممکن در تولید سلامت را داشته باشند.¹
در حالت معمول می توان با درنظر گرفتن اهداف معین شده در هر نظام سلامت و انجام مطالعات اقتصاد سلامت به این سوالات پاسخ داد که مقدار بهینه تخصیص منابع به هر بخش چه میزان است، چه روندها و فرآیندهای درمانی مقرون به صرفه تر هستند، چه داروهایی تحت پوشش نظام بیمه ای قرار بگیرند، چه تجهیزات پزشکی خریداری شوند، تعرفه خدمات مراقبت سلامت چه مقدار باشد و به عبارت دیگر، در نظام سلامت چه کالاهایی و چگونه تولید شوند، با چه روش هایی به دست مصرف کننده برسند و سپس اطلاعات حاصل از پژوهش های مختلف در اختیار سیاست گذار قرار گرفته و مبنای سیاست گذاری مبتنی بر شواهد را فراهم کند، اما در شرایط وقوع بحران و یا پاندمیک (عالم گیری) یک بیماری مکانیسم های نظام سلامت به درستی محقق نمی شوند.²

بحران را می توان حادثه ای تعریف کرد که به شکل طبیعی و یا توسط بشر به وجود می آید، ناگهانی و یا فزاینده است و سختی و مشقت را به جامعه انسانی تحمیل می نماید، به طوری که برطرف کردن آن نیاز به اقدامات اساسی و فوق العاده دارد و پاندمیک نیز یعنی مواردی از یک بیماری که به طور ناگهانی در تمام نقاط یک کشور، بخشی از یک قاره و یا کل جهان روی دهد.^3و4 وقتی بیماری همچون کووید-19 در کشوری اپیدمی و یا پاندمی می شود، تمام امکانات آن کشور جهت مبارزه با شرایط به وجود آمده بسیج می شوند و نظام سلامت نیز برای کنترل بحران به ناچار اقدام به خرید و واردات دارو، تجهیزات و دستگاه های تشخیصی-درمانی در سطح وسیع می نماید و دیگر به مانند قبل فرصت انجام مـطالعات اقـتـصاد سلامت فراهم نیست و صرفا تحقیقات محدود صورت گرفته به دلیل شتاب زدگی مـحققان و نبود داده های مناسب و کافی، دارای خروجی مطلوبی که بتواند مبنای سیاست گذاری مبتنی بر شواهد را فراهم کند نمی باشند.

حال کشوری که این بحران را پشت سرگذاشته است ممکن است با کسری بودجه مواجه شود و باید از منابع و بودجه تخصیصی سایر بخش ها چشم پوشی کند که این موضوع مشکلات بسیاری برای برنامه های از قبل تعریف شده سازمان های مختلف بوجود می آورد و نهایتا موجبات عقب افتادگی اقتصادی را فراهم می کند. البته لازم به ذکر است که دیگر تاثیر اقتصادی شیوع گسترده یک بیماری، هدر رفتن منابع انسانی مولد آن جوامع بوده و بار اقتصادی زیادی از این حیث ایجاد می کند. درمجموع می توان گفت بحران هایی همچون بیماری کووید-19 شرایط ویژه ای برای همه بخش های جامعه ایجاد می کند و اقتصاد سلامت نیز از این قاعده مستثنی نیست.
به نظر می رسد که بودجه نظام سلامت پس از سپری کردن این همه گیری باید پس از محاسبه دقیق، بازتخصیص شده و سهم بهینه هر بخش در کمیته مرکبی از اقتصاددانان سلامت، متخصصان بهداشت، متخصصان درمان، متخصصان اپیدمیولوژی، مدیران بهداشت و درمان و سیاست گذاران سلامت تعیین گردد و همچنین اعتبارات بیشتری به این بخش اختصاص داده شود. امیدواریم که دیگر شاهد وقوع چنین اتفاقات ناگواری در هیچ جامعه ای نباشیم و بتوانیم از اقدامات انجام گرفته و درس های آموخته شده از این بحران به منظور آماده سازی هرچه بیشتر زیرساخت های کشور در جنبه های مختلف استفاده کنیم.