مجله دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران

مروری بر سمیت قلبی ناشی از آنتراسایکلین‌ها با تأکید بر دوکسوروبیسین: یک مقاله مروری

یاسر عزیزی

سرطان دومین علت اصلی مرگ ومیر در آمریکا است و با توجه به شیوع بالا از معضلات اصلی بهداشتی در سراسر دنیا به شمار می رود. امروزه راهکارهای درمانی زیادی از جمله شیمی درمانی برای درمان سرطان در بیماران وجود دارد. شیمی درمانی در واقع بکارگیری داروهای آنتی نئوپلاستیک به تنهایی و یا به صورت ترکیبی با سایر داروها می باشد. البته، این داروها می توانند به عملکرد سلول های سالم نیز آسیب برسانند و عوارض جانبی فراوانی ایجاد کنند. از داروهای پرکاربرد در شیمی درمانی، خانواده دارویی آنتراسایکلین ها هستند و از گروه دارویی آنتراسایکلین ها می توان به دوکسوروبیسین، دانوروبیسین و اپیروبیسین اشاره کرد که پرکاربردترین آنها دوکسوروبیسین است. دوکسوروبیسین مکانیسم های درمانی و آسیب سلولی متعددی دارد و سمیت قلبی ناشی از آن در بیماران تحت شیمی درمانی بسیار شایع است که متاسفانه درمان قطعی و مطمئنی برای آن وجود ندارد. تغییرات قلبی ناشی از سمیت قلبی دوکسوروبیسین ممکن است شامل تغییرات الکتروکاردیوگرافی، آریتمی، التهاب میوکارد (میوکاردیت)، التهاب پریکارد (پریکاردیت)، انفارکتوس میوکارد، کاردیومیوپاتی، نارسایی قلبی (نارسایی بطن چپ) و نارسایی احتقانی قلب باشند. این تغییرات ممکن است در طول درمان، مدت کوتاهی پس از درمان و یا چند هفته پس از اتمام شیمی درمانی آشکار شوند. تا به حال مکانیسم های پرشماری در توجیه علت ایجاد سمیت قلبی توسط دوکسوروبیسین بیان شده اند. از جمله آنها می توان به مهار توپوایزومرازIIβ ، تخریب میتوکندری، تشکیل ROS با واسطه آهن، افزایش استرس اکسیداتیو، افزایش فعالیت فرآیندهای التهابی، افزایش آپوپتوز و نکروز بافت قلب اشاره کرد. در این مطالعه به بررسی علل و انواع مختلف سمیت قلبی ناشی از دوکسوروبیسین در بیماران تحت شیمی درمانی می پردازیم.

بررسی وضعیت اکسیداتیو بافت مغز موش‌های صحرایی نر مبتلا به سپسیس پس از تجویز ترشحات سلول‌های بنیادی مزانشیمی

مینا رنجبران

زمینه و هدف: فرضیه مورد بررسی در این مطالعه آن است که ترشحات سلول های بنیادی مزانشیمال (CM) سبب کاهش استرس اکسیداتیو در بافت مغز در موش های صحرایی نر مبتلا به سپسیس می گردد.
روش بررسی: این مطالعه در گروه فیزیولوژی دانشگاه علوم پزشکی تهران از شهریور 1397 تا اردیبهشت 1398 انجام شد. ترشحات از سلول های بنیادی مزانشیمال بافت چربی موش در پاساژ دوم جمع آوری شد. موش های صحرایی نر نژاد ویستار (g 250-220) به سه گروه آزمایشی تقسیم شدند: شم، سپسیس و CM. سپسیس در گروه های سپسیس و CM القا شد. دو ساعت پس از القاء سپسیس، حیوانات در گروه CM، ترشحات 10⁵×5 سلول بنیادی مزانشیمی را به صورت داخل صفاقی دریافت کردند. 24 ساعت پس از درمان، فشار سیستولی و میزان اشباع اکسیژن خون شریانی در حیوانات اندازه گیری شد. سپس نمونه خون حیوانات به منظور سنجش شاخص های التهابی و نمونه بافت مغز به منظور اندازه گیری شاخص های اکسیداتیو گردآوری گردید.
یافته ها: در حیوانات سپتیک، کاهش معنادار در فشارخون سیستولی، درصد اشباع اکسیژن خون شریانی و فعالیت سوپراکسید دیس موتاز مشاهده گردید (05/0>P). در این گروه، افزایش معنادار در سطوح شاخص های التهابی و محتوای مالون دی آلدهید مغزی نسبت به گروه شم دیده شد (05/0>P). استفاده از CM سبب بهبود معنادار فشارخون سیستولی، درصد اشباع اکسیژن خون شریانی، شاخص های التهابی پلاسما و پارامترهای اکسیداتیو مغزی گردید (05/0>P).
نتیجه گیری: به نظر می رسد که استفاده از ترشحات سلول های بنیادی سبب بهبود وضعیت التهابی و اکسیداتیو در موش های مبتلا به سپسیس می گردد و ممکن است بتوان آن را به عنوان یک درمان موثر در بیماران مبتلا به سپسیس در آینده به کار برد.

اثر سلول‌های بنیادی مزانشیمی مشتق از مغز استخوان در القا بیان مولکول PD-L1 در لنفوسیت‌های طحالی

سعید عابدیان کناری

زمینه و هدف: سلول های بنیادی مزانشیمی از جمله سلول های استرومایی غیرخونساز می باشند که با فعالیت تعدیل کنندگی سیستم ایمنی در درمان بسیاری از بیماری های مزمن و خودایمن کاربرد دارند. با توجه به محدودیت های استفاده از سلول های بنیادی مزانشیمی اتولوگ، استفاده از سلول های بنیادی آلوژن رویکرد درمانی امیدبخشی در درمان بیماری های ایمونولوژیک می باشد. هدف از این مطالعه، بررسی توانایی سلول بنیادی مزانشیمی آلوژن در القا PD-L1 در سطح لنفوسیت های آلوژن و ارزیابی تولرژنیسیته سلول های حاصل می باشد.
روش بررسی: این مطالعه از بهمن 1397 تا آذر 1399 در گروه ایمونولوژی دانشگاه علوم پزشکی مازندران انجام شد. سلول های بنیادی مزانشیمی جداشده مغز استخوان های ران و درشت نی موش C57 را با سلول های طحالی آلوژن مجاور کرده و پس از 72 ساعت میزان بیان PD-L1 را در سطح لنفوسیت های طحالی با استفاده از فلوسایتومتری سنجیدیم. همچنین میزان سایتوکین های IFN-γ و IL-10 در سوپرناتانت کشت سلولی اندازه گیری شد. سپس سلول های مزبور را به عنوان محرک در واکنش لنفوسیتی مختلط با سلول های طحالی موش C57 مواجه کرده و میزان تکثیر توسط تست CFSE ارزیابی گردید.
یافته ها: میزان لنفوسیت های PD-L1+ پس از مجاورت با سلول های بنیادی مزانشیمی آلوژن به شکل قابل توجهی افزایش یافت. مقدار سایتوکین های IFN-γ و IL-10 در سوپرناتانت نیز افزایش معناداری داشت. سلول های مذکور در واکنش لنفوسیتی مختلط موجب کاهش تکثیر سلول های طحالی آلوژن به نسبت گروه کنترل گردیدند.
نتیجه گیری: سلول های بنیادی مزانشیمی آلوژن با القا مولکول PD-L1 در سطح لنفوسیت ها، موجب شکل گیری سلول های تولرژنیکی می شوند که می تواند موجب کاهش پاسخ های آلوژنیک گردد.

گایدلاین مراقبت‌های پیش از جراحی‌های ژنیکولوژی انکولوژی: توصیه‌های انجمن تسریع بهبودی پس از جراحی (ERAS) 2019

فریبا بهنام فر

زمینه و هدف: گایدلاین ERAS در حال حاضر به عنوان یک طرح جامع بهبود کیفیت جراحی می باشد که نتیجه آن بهبود شرایط بالینی و کاهش هزینه ها در سیستم مراقبت سلامت است. گایدلاین ERAS مبتنی بر بالاترین کیفیت شواهد و مدارک موجود است و نیاز دارد به طور مرتب به روز گردد. گایدلاین ژنیکولوژی انکولوژی بهبودی پس ازجراحی برای اولین بار در فوریه 2016 منتشر شد. این گایدلاین اولین بروزرسانی ارایه شده توسط انجمن ERAS برای مراقبت مطلوب پیش از جراحی در جراحی های ژنیکولوژی انکولوژی است.^1و2
روش بررسی: در ابتدای نگارش گایدلاین ژنیکولوژی انکولوژی ERAS، نویسندگان موضوعات اصلی مورد بحث را مشخص کردند. نویسندگان بین المللی در زمینه مراقبت های پس از عمل در ژنیکولوژی انکولوژی جهت شرکت در به روزرسانی این گایدلاین دعوت شدند. جستجوی داده ها از مقالات EMBASE و PUBMED انجام شد. در مورد هرموضوع در پروتکل ژنیکولوژی انکولوژی ERAS از مطالعات مختلف مانند مطالعات متاآنالیز، کنترل ترایال و مطالعات بزرگ کوهورت استفاده شد، پس از آن مطالعات بررسی و درجه بندی شدند و در سال 2019 تهیه شد.³
یافته ها: توصیه های قوی: اثرات مطلوب پایبندی به یک توصیه بیشتر از اثرات نامطلوب آن است. توصیه های ضعیف: اثرات مطلوب پایبندی به یک توصیه احتمالاً بیشتر از اثرات نامطلوب آن است.
نتیجه گیری: شواهد، توصیه ها و درجه بندی توصیه ها برای هر قسمت ERAS به طور جداگانه در زیر بیان شده است، جدول 1 تمامی قسمت های گایدلاین را براساس تغییرات ۲۰۱۹ بیان کرده است. در جدول 2 موارد بهینه سازی شرایط پیش از عمل، داروهای پیش از بیهوشی، پروفیلاکسی جهت تهوع و استفراغ پس از عمل، درناژ سیستم ادراری و تحرک زودرس پس از عمل بیان شده است که نسبت به گایدلاین پیشین تفاوتی نداشته است. همه توصیه ها در پروتکل ERAS براساس شواهد در دسترس می باشد و سطح شواهد موجود برای هر قسمت عنوان شده است.

ارزش تشخیصی سونوگرافی برای تراتوم کیستیک بالغ تخمدان و تطابق آن با یافته‌های هیستوپاتولوژیک

شهلا یزدانی

زمینه و هدف: تراتوم کیستیک بالغ تخمدان از شایعترین تومورهای خوش خیم تخمدان است که به دلیل تظاهرات وسیع آن در سونوگرافی ممکن است با دیگر ضایعات آدنکس در تشخیص افتراقی قرار گیرد. بنابراین ما در این مطالعه سعی داریم با بررسی یافته های سونوگرافی و طبقه بندی ضایعات تخمدانی براساس آن، میزان نیاز به دستگاه فروزن پاتولوژی را کاهش دهیم.
روش بررسی: در این مطالعه گذشته نگر 200 بیمار خانم با تشخیص قطعی تراتوم کیستیک بالغ تخمدان که از بهمن 1388 تا بهمن 1398 در مرکز بیمارستان آیت الله روحانی جراحی شدند، مورد بررسی قرار گرفته اند. پس از بررسی پرونده ها اطلاعات دموگرافیک، یافته های سونوگرافی و حین عمل و پاتولوژی نهایی استخراج گردید و در نهایت داده ها با استفاده از آزمون های آماری تحلیل شدند.
یافته ها: طیف سنی بیماران با تشخیص تراتوم کیستیک بالغ تخمدان در پاتولوژی نهایی 71-14 سال بوده است. اکثر کیست ها سایز cm 10-5 داشته اند. 86% بیماران درگیری یک طرفه تخمدان با ارجحیت سمت راست داشته اند. بیشترین اجزا تشکیل دهنده این کیست در گزارش ماکروسکوپی، مو 81% و چربی 80% بوده است. ارزش تشخیصی سونوگرافی جهت تشخیص تراتوم کیستیک بالغ تخمدان 5/74% بوده است. از دستگاه فروزن سکشن در جهت تشخیص و یا رد بدخیمی احتمالی برای 5/32% بیماران استفاده شده بود.
نتیجه گیری: ارزش تشخیصی سونوگرافی برای تراتوم بالغ تخمدان به علت وجود چربی و مو درآنها، بالا است. بنابراین می توان از میزان استفاده از دستگاه فروزن سکشن (پاتولوژی حین عمل) در موارد غیرضروری کاست.

بررسی تفاوت مقادیر مارژین جراحی در نمونه‌های اکسزیونال ضایعات پوستی در حین جراحی و پس از فیکساسیون با فرمالین

کامروز پوریوسف

زمینه و هدف: مطالعه حاضر با هدف بررسی تفاوت مقادیر مارژین جراحی در نمونه های اکسزیونال پوستی در حین جراحی و پس از فیکساسیون با فرمالین می باشد.
روش بررسی: مطالعه ای از نوع مقطعی بر روی ۴۰ بیمار مبتلا به ضایعات خوش خیم و بدخیم پوستی که از آبان 1396 تا بهمن 1397 به بخش جراحی پلاستیک بیمارستان قائم مشهد مراجعه نمودند. نمونه گیری به صورت تصادفی ساده و نحوه تصادفی سازی با استفاده از جدول اعداد تصادفی بوده است. ضایعات بدخیم و خوش خیم پوست با مارژین سالم اکسیزیون شده، سپس نمونه ها در ظرف حاوی فرمالین برای پاتولوژیست فرستاده شد.
یافته ها: از مجموع ۴۰ بیمار شرکت کننده در مطالعه 5/57% مرد و 5/42% زن بودند. میانگین سنی بیماران 53/14±55/66 سال بود. مقادیر مارژین جراحی در سه حالت، پیش از برش جراحی و پس از برش جراحی (001/0P<)، پیش از برش جراحی و پس از فیکساسیون (001/0P<)، پس از برش جراحی و پس از فیکساسیون با فرمالین (02/0P=) بررسی شد. در ضمن در این مطالعه ارتباط بین افزایش سن و طول اولیه ضایعه پوستی با جمع شدگی نمونه مورد بررسی آماری قرار گرفت که رابطه معناداری یافت نشد.
نتیجه گیری: نتایج این مطالعه نشان داد که نمونه های بافتی هم پس از برش و هم پس از فیکساسیون بافت دچار جمع شدگی می گردند. بیشترین میزان جمع شدگی نمونه های بافتی پس از برش جراحی اتفاق افتاد که به دلیل خاصیت الاستیسیته خود بافت بوده و افزایش سن و طول اولیه ضایعه پوستی در این میزان جمع شدگی تاثیری نداشته است.

بررسی ارتباط برخی شاخص‌های عملکرد قلبی-عروقی با فشار نبض به‌عنوان یک شاخص پیش‌بینی‌کننده بیماری‌های قلبی: یک مطالعه مورد شاهدی

خیرالله اسداللهی

زمینه و هدف: اخیرا فشار نبض به عنوان یک شاخص پیش بینی کننده بیماری های عروق کرونری قلب مورد توجه قرار گرفته است. مطالعه حاضر با هدف بررسی ارتباط برخی شاخص های عملکرد قلبی- عروقی با فشار نبض انجام شد.
روش بررسی: مطالعه حاضر به صورت مورد- شاهدی بر روی 544 نفر از مراجعین بیمارستان امام علی (ع) کرمانشاه از فروردین 1394 تا اسفند 1395 انجام شد. براساس یافته های آنژیوگرافی، افراد با تنگی عروق به عنوان گروه مورد و افراد بدون تنگی عروق به عنوان شاهد در نظر گرفته شدند. تجزیه و تحلیل آماری داده ها با استفاده از آزمون های آماری توصیفی، Chi-square test و برآورد نسبت شانس توسط SPSS software, version 22 (IBM SPSS, Armonk, NY, USA) انجام شد
یافته ها: براساس نتایج، سن بالای 50 سال (2/5-1/2 :95%CI ، 3/3OR:)، فشارخون سیستولیک بالا (2/15-3/4 :95%CI ، 8OR:)، فشارخون دیاستولیک بالا (7/11-0/2 :95%CI ، 9/4OR:)، برون ده قلبی کمتر از 50% (7/2-3/1 :95%CI ، 8/1OR:) و تنگی عروق (1/5-4/2 :95%CI ، 5/3OR:) با فشار نبض بالا مرتبط بودند. جنسیت مرد نقش پیشگیری کننده در افزایش فشار نبض داشت (9/0-5/0 :95%CI ، 7/0OR:). بین فشارخون سیستولیک با فشار نبض بالا ارتباط آماری معناداری مشاهده شد (0001/0P<).
نتیجه گیری: براساس نتایج، شانس داشتن فشار نبض بالا در سن بالای 50 سال، جنسیت زن، افزایش فشارخون سیستولی و دیاستولی و شدت تنگی عروق کرونر بالا بوده و با کاهش برون ده قلبی و تنگی- عروق کرونر مرتبط می باشد. افزایش فشار نبض یک شاخص پیش بینی کننده ابتلا به بیماری های قلبی-عروقی است و توصیه می شود سنجش فشار نبض در کلیه مراجعین در دستورکار متخصصین قرار بگیرد تا از بروز آن پیشگیری شود.

بررسی و تعیین عوامل خطر شایع در بروز کلانژیوکارسینوم در بیماران مراجعه‌‌کننده به بیمارستان فیروزگر: یک مطالعه مقطعی

معصومه پولادی

زمینه و هدف: کلانژیوکارسینوم، سرطان اپی تلیوم مجاری صفراوی است که از مجاری صفراوی داخل یا خارج کبدی منشاء می گیرد. با توجه به اهمیت ارزیابی عوامل خطر موثر در بروز کلانژیوکارسینوم و اهمیت توجه به آنها جهت کاهش مواجهه با این عوامل، این مطالعه با هدف ارزیابی عوامل خطر ابتلا به کلانژیوکارسینوم در افراد مبتلا به این بیماری انجام شد.
روش بررسی: این مطالعه از نوع مقطعی-توصیفی بوده و بر روی 276 بیمار مبتلا به کلانژیوکارسینوم مراجعه کننده به بیمارستان فیروزگر تهران از فروردین تا اسفند سال 1399 انجام شده است. سپس این اطلاعات به صورت توصیفی مورد ارزیابی قرار گرفتند و در انتها به میزان مواجهه با هر یک از عوامل خطر بروز کلانژیوکارسینوم در جمعیت مورد بررسی، پرداخته شده است.
یافته ها: میانگین سنی بیماران، 07/13±97/65 سال می باشد که 6/65% از آنها را مردان و 4/34% را زنان تشکیل داده اند. از بین عوامل خطر مورد بررسی، متغیرهایی همچون استعمال سیگار و تریاک، فشارخون بالا، سابقه سنگ کیسه صفرا، سابقه سایر سرطان ها در خانواده، سابقه کوله سیستکتومی و دیابت بیشترین فراوانی را داشته اند. همچنین استعمال هرویین، IBD، پولیپ کیسه صفرا، پانکراتیت و مصرف شیره و الکل کمترین میزان فراوانی را در افراد مورد بررسی در این مطالعه داشته اند. سابقه هپاتیت ویروسی و PSC در هیچ کدام از بیمارن مشاهده نشد.
نتیجه گیری: نتایج این مطالعه نشان داد که از بین عوامل خطر بررسی شده، مصرف سیگار و فشارخون بالا بیشترین فراوانی و سابقه هپاتیت ویروسی و PSC کمترین میزان فراوانی را در بین افراد مورد بررسی داشتند.

درصد انواع اوتیت در بیماران مراجعه‌کننده به درمانگاه گوش و حلق و بینی: گزارش کوتاه

مریم عامی زاده

زمینه و هدف: اوتیت یک واژه عمومی برای التهاب یا عفونت گوش است که به دو دسته کلی اوتیت مدیا و اوتیت اکسترن تقسیم می شود. هدف بررسی فراوانی انواع اوتیت و علایم آنها در بیماران مراجعه کننده به درمانگاه است.
روش بررسی: این مطالعه به صورت مقطعی و توصیفی از فروردین تا اسفند ۱۳۹۸ در بیماران مراجعه کننده به درمانگاه ریفرال بیمارستان شفا کرمان با تشخیص انواع اوتیت انجام شد و اطلاعات دموگرافیک آنها بررسی شد. نمونه گیری به صورت سرشماری و بررسی با استفاده از پرسشنامه انجام شد.
یافته ها: در این مطالعه ۲۰۰ بیمار با تشخیص اوتیت بررسی شدند که ۵۳% آنها اوتیت اکسترن، ۵/۲۶% اوتیت مدیای حاد، %۱۱ اوتیت مدیای مزمن و ۵/۹% اوتیت سروز بودند. درصد اوتیت در جنس مرد، سطح تحصیلات دیپلم و پایین تر، در زندگی در شهر بیشتر بود.
نتیجه گیری: با توجه به شیوع بالای اوتیت در قشر فعال جامعه (زیر۵۰ سال) و عوارض داخل و خارج جمجمه ای آن توصیه به تشخیص و درمان سریعتر می شود.

کارسینوم اولیه سلول سنگفرشی داخل استخوانی در ناحیه مندیبل: گزارش یک مورد

الهه وزاوندی

زمینه و هدف: کارسینوم اولیه سلول سنگفرشی داخل استخوانی درحفره دهان یک کارسینوم بسیار نادر، اما شناخته شده است. به طور موضعی مهاجم بوده و پروگنوز آن کاملا ضعیف است.
معرفی بیمار: یک خانم 46 ساله با شکایت از لقی ناگهانی دو دندان خلفی مندیبل به دندانپزشک عمومی مراجعه کرده و به اشتباه با تشخیص بیماری پریودنتیت، دندان های خلفی بیمار کشیده می شود. بیمار حدود چهار ماه بعد با شکایت اصلی تورم و عدم بهبودی حفره (Socket) دندان خلفی به دانشکده دندانپزشکی مشهد مراجعه می کند. پس از معاینه بالینی با احتمال Squamous cell carcinoma (SCC)، رادیوگرافی و بیوپسی انجام شد و کارسینوم سنگفرشی اولیه تشخیص داده شد و درمان های لازم (جراحی، رادیوتراپی و شیمی درمانی) صورت گرفت.
نتیجه گیری: دندانپزشکان باید بدانند ایجاد هر تغییر ناگهانی در دهان یا دندان ها همچون لقی دندان باید به عنوان علامت احتمالی بدخیمی مورد بررسی قرار گیرد تا با تشخیص سریعتر و شروع به موقع اقدامات درمانی بتوان پیش آگهی بیماری را بهبود بخشید و در نهایت درمان های پیشنهادی (جراحی، رادیوتراپی و شیمی درمانی) بیمار با حداقل عوارض انجام شود.

هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم پاندمی کووید-19 بر خانوارها و سیستم بهداشت و درمان: یک نامه به سردبیر

عابدین ثقفی پور

سردبیر محترم
عفونت های حاد تنفسی سالانه منجر به بیماری، مرگ و بستری شدن میلیون ها نفر در سراسر جهان می شوند و بار اقتصادی اجتماعی زیادی را بر جوامع تحمیل می کنند.¹ در ایران نیز عفونت های حاد تنفسی هر ساله باعث چندین طغیان بیماری ها و بستری شدن تعداد زیادی از جمعیت کشور در بیمارستان ها می شوند.² در حال حاضر کرونا ویروس جدید، عامل ایجاد عفونت های حاد تنفسی در ایران و جهان شده است. کرونا ویروس ها از پاتوژن های مهم در انسان و حیوان هستند.³ در اواخر سال 2019، یک کرونا ویروس جدید به عنوان عامل ایجاد گروهی از موارد پنومونی در شهر ووهان در استان هوبئی چین شناسایی شد.⁴ کرونا ویروس جدید از نظر جغرافیایی به طور سریع در چین و سراسر جهان انتشار یافت، به طوری که سازمان بهداشت جهانی در تاریخ 11 مارس 2020 شیوع کرونا را پاندمی یا همه گیری جهانی اعلام کرد.^5و6 تعداد مبتلایان به ویروس کرونا در جهان، تا 18 ژوئیه 2021 به بیش از 189 میلیون نفر رسیده است و تعداد قربانیان این ویروس نیز از چهار میلیون و ۱۰۰ هزار نفر فراتر رفته است.⁷ کرونا ویروس هزینه های مستقیم و غیرمستقیم زیادی به مردم و نظام سلامت تحمیل کرده است. در دوران شیوع کرونا هزینه های مستقیمی مانند هزینه های انجام آزمایشات و گرافی های پیش از تشخیص بیماری، درمان بیماران در بخش های سرپایی و مراقبت های ویژه، مراقبت از بیماران در منزل، تامین اقلام حفاظت فردی و تامین دارو به سبد خانوار افزوده است. همچنین برخی هزینه های غیرمستقیم به خانوارها در اپیدمی کرونا تحمیل گردید. مسائلی همچون از دست دادن شغل افراد مبتلا، ترس و اجتناب از مراجعه به بیمارستان ها برای دریافت مراقبت های لازم برای سایر بیماری ها که منجر به وخیم تر شدن وضعیت بیماری شده است و همچنین تبعات روانی مرتبط با مشکلات اقتصادی از جمله مهمترین هزینه های غیرمستقیم به خانوارها در این شرایط است.⁸ این بیماری هزینه های سنگینی نیز بر نظام سلامت تحمیل کرده است که عمده آنها عبارتند از هزینه تخت-روز برای بیماران مبتلا به این بیماری در بخش های عادی که شامل هزینه های اسکان، غذا و مراقبت های لازم است.
افزون براین، هزینه های مستقیم کووید 19 در سطح نظام سلامت شامل تامین وسایل حفاظت فردی پرسنل نظام سلامت، تامین داروهای بیماران، تهیه کیت های تشخیصی، خدمات آزمایشگاهی و رادیولوژی، هزینه بستری و مراقبت های ویژه، تامین نقاهتگاه ها و رسیدگی به بیماران در نقاهتگاه ها و همچنین تامین اقلام مورد نیاز بیمارستان ها بوده است. بنابراین توصیه می شود رعایت دستورالعمل های بهداشتی نظیر فاصله گذاری اجتماعی، زدن ماسک، شستن مرتب دست ها، حساسیت بیشتر در ضدعفونی کردن میوه و سبزیجات پیش از مصرف آنها به منظور کنترل این بیماری عفونی مورد توجه اقشار مختلف مردم قرار گیرد.