مجله دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران

بررسی آگاهی، دانش و نگرش افراد مختلف جامعه نسبت‌به اهدا سلول‌های بنیادی: مطالعه مروری سیستماتیک

بهجت کلانتری خاندانی

زمینه و هدف: سلول های بنیادی نقش مهمی در بازسازی بافت ها و درمان بیماری ها دارند. هدف این مطالعه بررسی آگاهی، دانش و نگرش افراد مختلف جامعه نسبت به اهدا سلول های بنیادی بود.
روش بررسی: این مطالعه مروری سیستماتیک با جستجوی کلیدواژه های فارسی آگاهی، دانش، سلول های بنیادی، سلول های بنیادی جنینی، سلول های بنیادی بالغ، سلول های بنیادی خون بندناف و اهدا و کلیدواژه های انگلیسی Awareness، Knowledge، Stem cells، Embryonic stem cells، Mature stem cells، Cord blood stem cells و Donation در پایگاه های اطلاعات علمی PubMed، Google Scholar، Scopus، OVID، ScienceDirect، Iran Medex و SID در محدوده زمانی دی 1388 تا آذر 1400 انجام شد.
یافته ها: در مجموع 25 مقاله مرتبط با هدف مطالعه انتخاب شد. 10 مطالعه به روش مقطعی، دو مطالعه توصیفی-مقطعی، پنج مطالعه توصیفی، یک مطالعه Mixed method، یک مطالعه نیمه تجربی، یک مطالعه مداخله ای، یک مطالعه نظرسنجی و یک مطالعه به صورت مروری انجام شده بود و نوع سه مطالعه ذکر نشده بود. اکثر مطالعات مربوط به هند، عربستان، سپس آمریکا و ترکیه بودند. در ایران تنها یک مقاله یافت شد. بررسی مطالعات نشان داد میزان آگاهی و نگرش اکثریت افراد مختلف جامعه نسبت به اهدا و کاربرد سلول های بنیادی، متوسط و پایین بود. اما اکثر افراد نسبت به موضوع اهدا و کاربرد سلول های بنیادی نگرش خوب و مثبتی داشتند و استفاده از سلول های بنیادی را به عنوان یک راهکار موثر برای درمان بیماری ها ذکر کردند.
نتیجه گیری: با توجه به اهمیت و کاربرد سلول های بنیادی، پیشنهاد می شود مدیران و برنامه ریزان، شرایط لازم برای اجرای برنامه های آموزشی جهت بالا بردن سطح آگاهی و نگرش افراد مختلف جامعه نسبت به اهدا سلول های بنیادی، فراهم سازند.

اثربخشی درمان در کودکان و نوجوانان مبتلا به سنکوپ وازوواگال در درازمدت یک مطالعه پیگیری هشت ساله

محمدرضا صبری

زمینه و هدف: براساس مطالعات انجام شده، درمان دارویی سنکوپ رفلکسی در کاهش عود آن تاثیر قابل توجهی ندارد. پیگیری 36 ماهه کوهورت پایلوت ما نشان داده بود که درمان های غیردارویی به تنهایی در کاهش دفعات عود موثر است. هدف این مطالعه بررسی نتایج طولانی مدت و پیگیری هشت ساله بیماران قبلی می باشد.
روش بررسی: مطالعه کنونی در ادامه یک کوهورت آینده نگر پایلوت است که به بررسی نتایج هشت ساله پیگیری کودکان با سنکوپ رفلکسی که تحت درمان های غیردارویی به تنهایی یا همراه با دارو قرار گرفته بودند، می پردازد. لذا با بیمارانی که در مطالعه پایلوت شرکت داشتند (30 بیمار در گروه دریافت کنندگان دارو و 40 بیمار در گروه بدون دارو)، تماس گرفته شد. درنهایت برروی 26 بیمار در گروه دریافت کنندگان دارو و 31 بیمار در گروه بدون دریافت دارو (پس از اعمال معیارهای خروج از مطالعه) مقایسه میزان رخداد حملات سنکوپ و پره سنکوپ با استفاده از Chi-square test انجام شد.
یافته ها: بررسی یافته ها نشان می دهند که پس از گذشت پنج سال از آخرین پیگیری، میزان حملات پره سنکوپ در بیمارانی که رژیم غذایی و یا تمرینات تیلت را در منزل ادامه نداده بودند مجددا در هر دو گروه افزایش پیدا کرد اما میزان وقوع سنکوپ و پره سنکوپ بین دو گروه بیماران (بدون دریافت دارو و دریافت کننده دارو) تفاوت معناداری نداشت.
نتیجه گیری: به منظور پیشگیری از عود، استفاده از روش های غیردارویی موثر است ولی جهت پایداری این بهبودی، پیگیری و تداوم این روش ها ضروری می باشد.

بررسی اثرات آنتی‌اکسیدانی سیکریتا جمع‌آوری‌شده از سلول‌های بنیادی مزانشیمی چربی بر کشت سلول‌های غضروفی انسانی C28I2 تحریک‌شده توسط غلظت بالای گلوکز

علی محمد شریفی

زمینه و هدف: استئوآرتریت یک بیماری دژنراتیو مفصلی و شایعترین نوع آرتریت است که سبب درد، ناتوانی و اختلال در عملکرد بیماران می شود. قند خون بالا به واسطه استرس اکسیداتیو و افزایش میزان گونه های فعال اکسیژن و ایجاد واسطه های التهابی برغضروف تاثیر می گذارد. از آنجایی که درمان های دارویی برای استئوآرتریت کوتاه مدت و غیرموثر هستند، نیاز به درمان های جدید جهت درمان استئوآرتریت وجود دارد. استفاده از محلول رویی سلول های بنیادی مزانشیمی یا سیکریتا که حاوی محصولات ترشحی ازقبیل فاکتورهای رشد و سیتوکین ها است به عنوان یک جایگزین مناسب جهت درمان استئوآرتریت درنظر گرفته شود. هدف از این مطالعه اثرات سیکریتا براسترس اکسیداتیو القا شده توسط غلظت بالای گلوکز در کندروسیت های انسانی C28I2 می باشد.
روش بررسی: تحقیق حاضر به صورت تجربی از اردیبهشت ۱۳۹7 تا شهریور 1399 در گروه فارماکولوژی دانشگاه علوم پزشکی ایران انجام شد. اثر سیکریتا و غلظت بالای گلوکز بر میزان بقای سلول های غضروفی C28I2 توسط آزمون WST1 بررسی گردید. سپس تاثیر سیکریتا بر بیان mRNA، کاتالاز (CAT)، سوپراکسید دیسموتاز I (SOD1) و گلوتاتیون اس ترانسفرازها I (GSTP1) در گروه های درمانی و غیردرمانی مقایسه شدند.
یافته ها: پیش درمانی کندروسیت های انسانی C28I2 با سیکریتا سبب افزایش بیان ژن های CAT، SOD1 و GSTP1 در سلول های مجاورت داده شده با غلظت گلوکز بالا نسبت به گروه درمان نشده می شود.
نتیجه گیری: سیکریتا می تواند در سلول های غضروفی تحریک شده توسط غلظت بالای گلوکز، استرس اکسیداتیو را ازطریق افزایش ظرفیت آنتی اکسیدانی کاهش دهد و چون استرس اکسیداتیو از مکانیسم های اصلی آسیب غضروف می باشند، سیکریتا می تواند در جلوگیری از پیشرفت استئوآرتریت مفید باشد.

تاثیر کپسول کورکومین بر کیفیت زندگی و علایم سندروم روده تحریک‌پذیر در بیماران مراجعه‌کننده به بیمارستان امیرالمومنین (ع) اراک-کارآزمایی بالینی دوسوکور

نگار صهبا

زمینه و هدف: ارتقا سطح کیفیت زندگی بیماران، هدف اصلی مداخلات درمانی در بیماری های مزمن است که یکی از راه های حصول این امر در برخی موارد، کاستن از شدت علایم بیماری است. بنابراین مطالعه حاضر با هدف بررسی تاثیر کپسول کورکومین بر کیفیت زندگی و علایم سندروم روده تحریک پذیر برروی بیماران مبتلابه سندرم روده تحریک پذیر مراجعه کننده به بیمارستان امیرالمومنین (ع) اراک صورت گرفت.
روش بررسی: این مطالعه کارآزمایی بالینی برروی 60 بیمار مبتلابه سندرم روده تحریک پذیر مراجعه کننده به بیمارستان امیرالمومنین (ع) اراک از فروردین تا شهریور 1398 با استفاده از روش نمونه گیری در دسترس و مقیاس شدت علایم خارج روده و ابزار Whoqol_Bref انجام شد. بیماران به دو گروه مداخله و کنترل تقسیم شدند. کپسول کورکومین در کپسول اول و در کپسول دوم دارونما دو بار در روز پس از ناهار و شام به مدت چهار هفته استفاده شد. همه بیماران در ابتدای مطالعه، هفته چهارم و سه ماه بعد، از نظر کیفیت زندگی، شدت علایم و فراوانی و عوارض احتمالی موردبررسی قرار گرفتند.
یافته ها: اختلاف معناداری در کیفیت زندگی بین دو گروه کورکومین و دارونما پس از انجام مداخله یافت نشد (05/0P>). درخصوص میزان و شدت علایم سندرم روده تحریک پذیر اختلاف معناداری پس از مداخله در گروه کورکومین و دارنما به دست آمد (05/0P<).
نتیجه گیری: نتایج این مطالعه به طورکلی نشان داد که در مقایسه بین کورکومین و دارونما در بهبودی علایم بالینی بیماران تفاوت معناداری وجود دارد، ولی کیفیت زندگی بیماران در دو گروه کورکومین و دارونما پس از مداخله تغییر معناداری نداشته است.

مدیریت اعمال جراحی زیبایی در ایران: چالش‌‌ها و راهکارها

مریم تاجور

زمینه و هدف: امروزه، اعمال زیبایی به دنبال تغییر سبک زندگی و ارزش های اجتماعی موردتوجه مردم قرار گرفته اند. از این رو، مطالعه حاضر با هدف بررسی نظر خبرگان درخصوص چالش ها و راهکارهای مدیریت اعمال یادشده در ایران انجام گرفت.
روش بررسی: این مطالعه کیفی از طریق مصاحبه با 26 نفر از سیاست گذاران و ارائه دهندگان خدمات جراحی زیبایی در شهر تهران از فروردین تا شهریور 1400 انجام شد. نمونه گیری از نوع هدفمند و گلوله برفی بود. معیار ورود مصاحبه شوندگان به پژوهش، دانش و تجربه در موضوع و تمایل به مشارکت بود. مصاحبه ها به صورت نیمه ساختاریافته بوده و به صورت چهره به چهره یا تلفنی انجام گرفت. تحلیل داده ها نیز با استفاده از تحلیل موضوعی انجام شد.
یافته ها: چالش ها در چهار طبقه ارائه دهند گان خدمات (آموزش و پرورش نامناسب، ارائه دهندگان غیرمتخصص، مخاطرات اخلاقی، کاستی در نحوه نگارش قوانین و موثرنبودن فرآیند رسیدگی به شکایات)، گیرندگان خدمات (تحت تاثیر تبلیغات فریبنده قرارگرفتن، پایین بودن سطح سواد سلامت مردم و عدم سلامت روان)، محل ارائه خدمات (انجام اعمال جراحی در مکان های غیراستاندارد و یکپارچه نبودن نظام اطلاعات) و داروها، فرآورده ها و تجهیزات پزشکی (نظارت ناکافی بر تامین، توزیع و به کارگیری و نوسانات قیمت) دسته بندی شدند.
نتیجه گیری: اقدام اصلی موثر جهت رفع چالش ها، شامل تقویت نظارت متولی نظام سلامت با هماهنگی و همکاری درون و برون بخشی است. در این راستا، تدوین چارچوب های آموزشی، اخلاقی و حقوقی، تنظیم قوانین نظارتی، آگاه سازی جامعه، مصاحبه های بالینی و مشاوره های روانشناختی به ویژه پیش از جراحی زیبایی و استقرار سامانه یکپارچه پرونده الکترونیک سلامت توصیه می شود.

بررسی رضایتمندی بیماران نابارور مراجعه‌کننده به بیمارستان‌های دانشگاه علوم پزشکی تهران از سطح کیفیت خدمات درمانی درطی سال 1400-1399

بتول حسین رشیدی

زمینه و هدف: رضایتمندی مراجعین از مهمترین ارکان ارزشیابی و مولفه های کیفیت خدمات مراکز بهداشتی، درمانی محسوب می گردد. در این پژوهش میزان رضایتمندی بیماران نابارور ارزیابی شد.
روش بررسی: مطالعه حاضر، یک مطالعه مقطعی-توصیفی می باشد. اطلاعات 304 نفر از بیماران نابارور مراجعه کننده به درمانگاه ناباروری (حداقل چهار ویزیت) و بستری در چهار بخش از بیمارستان های وابسته به دانشگاه علوم پزشکی تهران (بیمارستان های 4-1) از اردیبهشت 1399تا شهریور 1400جمع آوری شد. اطلاعات پرسشنامه حاوی 56 سوال (9 حیطه) در SPSS software, version 24 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA) وارد و به کمک آمار توصیفی موردتجزیه وتحلیل آماری قرار گرفت.
یافته ها: میانگین رضایت از خدمات پذیرش و ترخیص، خدمات پزشکی، خدمات تغذیه و حسابداری و بیمه گری در بیمارستان شماره یک بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داد و میانگین رضایت از خدمات پرستاری یا مامایی، خدمات تشخیصی درمانی (رادیولوژی/آزمایشگاه)، خدمات کاخداری، منشور حقوق بیمار، خدمات مدیریتی، هزینه های پرداختی در بیمارستان شماره چهار بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داد. میانگین خدمات پرستاری یا مامایی، منشور حقوق بیمار، و خدمات کاخداری در کل بیمارستان ها به ترتیب بیشترین امتیاز را به خود اختصاص دادند و خدمات تغذیه و هزینه های پرداختی کمترین امتیاز را به خود اختصاص دادند (بیشترین نارضایتی) (05/0P<).
نتیجه گیری: با توجه به امتیاز رضایت زنان مراجعه کننده به درمانگاه ناباروری، خدمات ارائه شده در 9/35% موارد در سطح مناسب و عالی در 3/49% در سطح نسبتاً مناسب و در 8/14% در سطح نامناسب درنظرگرفته شد.

بررسی ارتباط شدت افسردگی، اضطراب و استرس با نتایج اسکن‌هسته‌ای در بیماران مراجعه‌کننده به مرکز آموزشی-درمانی بیمارستان امام خمینی ارومیه

سارا حسن زاده

زمینه و هدف: با توجه به شیوع بالای مشکلات روانپزشکی، در این مطالعه برآن شدیم تا ارتباط شدت افسردگی، اضطراب و استرس با نتایج اسکن هسته ای پرفیوژن قلبی را در بیماران مراجعه کننده به مرکز آموزشی-درمانی بیمارستان امام خمینی (ره) ارومیه بررسی کنیم.
روش بررسی: در این مطالعه مقطعی-تحلیلی، 163 نفر از بیمارانی که از فروردین تا تیر 1400 جهت انجام اسکن هسته ای به مرکز آموزشی-درمانی بیمارستان امام خمینی ارومیه ارجاع داده شدند، با استفاده از پرسشنامه DASS-21 از نظر میزان ابتلا به افسردگی، اضطراب و استرس موردبررسی قرار گرفتند. درنهایت، داده های به دست آمده با استفاده از SPSS software, version 20 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA) موردتجزیه وتحلیل قرار گرفت.
یافته ها: طبق نتایج به دست آمده، میانگین سنی بیماران 54/11±78/54 سال بود که 73% از آنها زن بودند. درحالت کلی، شیوع افسردگی، اضطراب و استرس بالا بوده و به ترتیب 4/72%، 3/80% و5/59% به دست آمد. اگرچه، این شیوع در بیماران با گزارش منفی ایسکمی بیشتر و به ترتیب 2/73%، 7/78% و 3/58% ارزیابی شد، با این حال، تفاوت معناداری با گروهی که نتیجه اسکن قلبی آنها مثبت بود، یافت نشد. همچنین، همبستگی مثبت ضعیفی بین شدت افسردگی، اضطراب و استرس با شدت ایسکمی قلبی در بیماران مشاهده شد.
نتیجه گیری: نتایج نشان داد که بسیاری از افراد مشکوک به بیماری ایسکمی قلبی که به مرکز اسکن هسته ای ارجاع داده شدند، درگیر اختلالات روانشناختی بودند و نتیجه اسکن هسته ای آنها منفی گزارش شد (9/77%). بنابراین درنظرگرفتن احتمال اختلالات روانشناختی با تظاهرات بالینی تقلیدکننده قلبی-عروقی و متعاقباً پیگیری های روانپزشکی مربوطه می تواند در این دسته از بیماران مانع از تحمیل هزینه های اضافی جهت اقدامات تشخیصی و درمانی مانند اسکن پرفیوژن قلبی شود.

بررسی نتایج مشاوره شیردهی در مادران ارجاع‌شده به کلینیک مشاوره شیردهی مراکز بهداشت

زینب خزاعی شیر

زمینه و هدف: میزان تغذیه انحصاری با شیر مادر در ایران در سنین سه و شش ماهگی به ترتیب برابر با 44% و 27% برآورد شده است که همچنان با شاخص مطلوب سازمان جهانی بهداشت تا سال 2030 (70% در شش ماه اول) فاصله دارد. به همین منظور پایش مراکز مشاوره شیردهی که با هدف ارتقا شیردهی و حمایت مادرانی که دچار مشکلات شیردهی شده اند راه اندازی شده است.
روش بررسی: این مطالعه توصیفی گذشته نگر می باشد و در آن کلیه مادران ارجاع شده حایز شرایط پژوهش به مرکز بهداشتی و درمانی شماره دو شهر مشهد در بازه زمانی فروردین تا اسفند 1399 موردبررسی قرار گرفتند. این مرکز بهداشت دارای دو کلینیک مشاوره شیردهی فعال می باشد و جمع آوری اطلاعات براساس مستندات ثبت شده در دفاتر و رایانه می باشد. بنابراین نمونه گیری سرشماری انجام شد. داده ها با استفاده از SPSS software, version 16 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA) و در سطح معناداری کمتر از 05/0 آنالیز می گردند.
یافته ها: در 8/42% موارد مادران تغذیه توام شیرخشک با شیر مادر را پیش از مراجعه آغاز کرده بودند و در 1/28% هنگام مراجعه به کلینیک های مشاوره شیر، تغذیه نوزاد تنها شیرخشک گزارش گردید. پس از مشاوره های شیردهی و پیگیری های انجام شده در پایان شش ماهگی، میزان تغذیه انحصاری با شیر مادر در 1/34% (12% افزایش نسبت به بدو مراجعه) و تغذیه توام شیرخشک با شیر مادر به 8/27% (کاهش 22% نسبت به بدو مراجعه) و تغذیه با شیرخشک به تنهایی به میزان 5/36% (افزایش4/8% نسبت به بدو مراجعه) محاسبه شد.
نتیجه گیری: نقش مثبت مرکز مشاوره شیر مادر در کاهش موارد تغذیه مصنوعی محرز است و توصیه می گردد که دستورالعمل مدون براساس چالش های موجود در شیردهی برای مشاوره شیر مادر در ماه اول پس از زایمان تهیه گردد.

بررسی نوع و میزان خطاها در آزمایشگاه تشخیص طبی یک مرکز درمانی در شهر تهران: یک تجربه پزشکی-آزمایشگاهی

محمد حسین کلامی

زمینه و هدف: آزمایشگاه تاثیر زیادی در ایمنی بیمار داشته و 90%-80 تشخیص های پزشکی براساس نتایج آزمایشگاهی می باشد. این پژوهش با هدف تعیین نوع و میزان وقوع خطاها در کلیه مراحل پیش، حین و پس از آنالیز و تجزیه و تحلیل علل وقوع و یافتن راهکارهای منطقی جهت کاهش آنها انجام گردید.
روش بررسی: مطالعه حاضر از نوع مقطعی-توصیفی در یک مرکز درمانی در شهر تهران طی سال های 1401-1400 براساس متغیرهای موجود در دستورالعمل های وزارت بهداشت درخصوص نوع خطاها و عدم انطباق ها در حیطه شرح وظایف هریک از بخش های فنی و غیرفنی موجود در بخش کنترل کیفی کلیه آزمایشگاه ها انجام گردید. حجم نمونه حاصل از جمع آوری داده ها در مدت یک سال و از طریق محاسبات آماری با SPSS software, version 22 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA) تحلیل گردید.
یافته ها: در مدت مطالعه، تعداد بیمار مراجعه کننده حدود ۴۵۰۰۰ نفر و تعداد تست انجام شده ۵۹۴۰۰۰ گزارش گردید. تعداد مطلق خطاها، ۸۳۷ مورد گزارش شد. نسبت خطاها به تعداد مراجعین 9/1% و نسبت به تعداد تست 15/0% محاسبه گردید. از نظر نوع خطا، ۳۷ نوع خطا یا عدم انطباق شناسایی گردید که ۱۱ نوع خطا در مرحله پیش از آنالیز، ۱۴ نوع در مرحله آنالیز و ۱۲ نوع در مرحله پس از آنالیز بود. فراوانی خطاها در سه مرحله پیش، حین و پس از آنالیز به ترتیب (5/21%)۱۸۰، (3/37%)۳۱۲ و (2/41%)۳۴۵ مورد گزارش گردید که میزان خطاها دارای توزیع نرمال نبود (2df= و 05/0P<).
نتیجه گیری: نتایج این بررسی می تواند به عنوان آگاهی بخشی درخصوص فراوانی خطاهای آزمایشگاهی به تفکیک مراحل و نوع آنها در سطح گروه هدف به ارتقا فرهنگ خطاپذیری، گزارش خطا و تلاش در جهت اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی برای کاهش و رفع آنها کمک نماید.

ارایه مدل برای سنجش دانشجویان پزشکی عمومی: یک گزارش کوتاه

ندا نگهبان جوزان

زمینه و هدف: با بررسی در نظام جامع ارزیابی پیشرفت تحصیلی دانشجویان پزشکی عمومی، غالبا اهداف حوزه شناختی و قالب ارزیابی تراکمی مورداستفاده بوده و آزمون ها کاربرد چندانی برای بازخورد به دانشجویان نداشته اند. هدف مطالعه، تدوین مدلی متناسب با سطوح هرم ارزیابی میلر در قالب های تکوینی-تراکمی می باشد.
روش بررسی: جستجو در پایگاه های داده، مجلات، کوریکولوم دانشگاه های معتبر دنیا و کنفرانس های کنفرانس های AMEE و همایش کشوری آموزش پزشکی، آغاز گردید. براساس الگوی تطبیقی Beredy، مدل سنجش تدوین شد. اعتباریابی مدل در جلسه گروه متمرکز صورت پذیرفت.
یافته ها: روی آوری به سوی قالب ارزیابی تکوینی و بهبود روش های سنتی در کنار روش های نوین بوده که در بررسی کوریکولوم دانشگاه های هاروارد، استنفورد و آکسفورد مشاهده گردید. درنهایت مدلی با اکثر نظرات موافق متخصصان تدوین شد. بیشترین اظهار نظر درباره سیاست های اجرایی دانشگاه ها بود.
نتیجه گیری: مدلی شامل روش های سنجش متناسب با سطوح هرم ارزیابی میلر در قالب های تکوینی-تراکمی تدوین شد. پیشنهاد می شود مدل توسط کارشناسان مربوطه بررسی و با احتساب شرایط اجرایی برای فرایند ارزیابی صحیح ابلاغ گردد.

دسترسی به داده‌های ثانویه در نظام سلامت ایران: یک نامه به سردبیر

اقدس صوراسرافیل

سردبیر محترم
مطابق اصول عدالت اجتماعی و عدالت در سلامت، سلامت یک حق همگانی است. نظام سلامت، وظیفه خطیر تامین این کالای راهبردی را برعهده دارد. این نظام از اجزای مختلفی ساخته شده که باید همانند یک سیستم هدفمند، در کنار هم تشکیل یک کل منسجم را داده و موجبات تولید سلامت را برای همه گروه های جمعیتی فراهم نماید.¹ جامعه سالم، بخش مهمی از فرآیند رشد و توسعه همه جانبه کشورها را شکل می دهد. یکی از اجزای حیاتی نظام سلامت ایران (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی)، معاونت تحقیقات و فناوری بوده که مهمترین حامی پژوهشگران و تحقیقات انجام گرفته در این حوزه است.
تحقیقات کاربردی در حیطه های مختلف علمی انجام می شوند، تا نتایج آنها در سیاست گذاری ها و برنامه ریزی های مبتنی بر شواهد مورداستفاده متولیان مربوطه قرار گیرند.² همه این تحقیقات، نیازمند داده های معتبر، روزآمد و در دسترس هستند. داده ها، اطلاعاتی خام و مبنایی برای استدلال، مباحثه و محاسبه هستند.³ در حالت کلی، طبق یک راهنما، داده ها را می توان در دو دسته داده های اولیه و داده های ثانویه قرار داد. داده های اولیه مستقیماً توسط پژوهشگران در فعالیت های میدانی جمع آوری و سپس تحلیل می شوند. داده های ثانویه نیز به شکل منظمی توسط سازمان های بهداشتی و درمانی جمع آوری و جهت استفاده مدیران دسته بندی می گردند.⁴
در کشورهای پیشرو و توسعه یافته علمی، بیشتر سازمان ها هم در بخش سلامت و هم در سایر بخش ها، داده های ثانویه تولیدی خود را بر روی وب گاه و سامانه های آن سازمان قرار می دهند تا در جهات گوناگون، موردبهره برداری مخاطبان قرار گیرد. علاوه براین، داده ها مرتباً به روزرسانی شده و تاخیری در انتشار ندارند. در ادامه، پژوهشگران بنابر اهداف مطالعه خود، به سرعت از میان انبوه داده های موجود، آنهایی که نیاز دارند را دریافت می کنند. شواهد به دست آمده از این داده ها هم زمینه ارتقا همه جانبه سازمان ها را فراهم می کند.
این ارتقا عملکرد در سازمان های سلامت محور، مستقیماً بر سطح شاخص های سلامت جامعه تاثیرگذار است. متاسفانه در کشور ما، شرایط به گونه ای متفاوت رقم می خورد (لازم به ذکر است که در زمینه گردآوری داده های اولیه نیز مشکلات عدیدی متوجه پژوهشگران است، که موضوع
بحث اصلی این مقاله نیست).
پژوهشگران نظام سلامت ایران، معمولاً به هنگام نیاز به دریافت داده های ثانویه در سطوح خرد، میانی و کلان، حتی به هنگام داشتن معرفی نامه رسمی از مراکز تحقیقاتی که طرح اولیه مطالعه را بررسی و به تصویب خود رسانده اند، چالش های متعددی را تجربه می نمایند. این معضل جدی، ضمن وارد کردن حجم بالایی از استرس، پریشانی و ناامیدی به تیم تحقیق، تمرکز اصلی گروه را برهم می ریزد، زمان زیادی را از آنها تلف می کند و هزینه های جانبی اضافی بالایی برایشان در پی دارد. از جنبه ای متفاوت تر، تقلب در پژوهش از نوع داده سازی نیز یکی از پیامدهای سنگ اندازی و مانع تراشی سازمان های سلامت محور در مسیر در اختیار قرار دادن داده های ثانویه به پژوهشگران است.⁴
حجم زیادی از این داده های ارزشمند در اختیار سازمان های سلامت محور قرار دارد، که عملاً در مقیاس محدودی مورداستفاده درون سازمانی قرار می گیرند. از سوی دیگر، گروهی از پژوهشگران ممکن است که به راحتی از طریق ایجاد روابط به جای ضوابط قانونمند، به داده های مذکور دسترسی یابند و این حق به سادگی از سایر گروه ها گرفته شود. در ادامه نیز، عملکرد پژوهشی این دو گروه توسط یک شاخص معین نظیر h-index با یکدیگر مقایسه شود. قدر مسلم، این رخداد در نقطه مقابل عدالت علمی قرار دارد.
درمجموع، جامعه و پژوهشگران لازم و ملزوم یکدیگرند. پژوهشگران حیطه علوم سلامت، چالش های اصلی قرار گرفته در راستای تحقق سلامت در جامعه را شناسایی و با طرح مطالعات مختلف، درصدد رفع آنها برمی آیند، یک رابطه دوسویه، کارآمد و ساختارمند. هر عاملی که این رابطه را مختل کند، نظیر آنچه درخصوص داده های ثانویه به آن اشاره شد، باید سریعاً شناسایی و برطرف گردد. مدیران نظام سلامت در همه سطوح اجرایی (عملیاتی)، میانی و عالیه، بهتر است که با تعریف زیرساخت های مطلوب، حمایت کاملی (نرم افزاری، سخت افزاری، مادی، اطلاعاتی) از پژوهشگران کشور که همواره در سطوح ملی و بین المللی، عملکرد قابل توجهی را از خود نشان داده اند به عمل آورند.
همچنین، قاطعانه با انحصارگرایی و تعارض منافع فعلی درزمینه دسترسی به داده های ثانویه مقابله نمایند. بدین ترتیب، پژوهشگران به دور از هرگونه دغدغه مندی و با کسب تمرکز کامل، برای کمک به ارتقا هرچه بیشتر سلامت کشور در همه ابعاد آن تلاش خواهند نمود. مقوله بنیادی پژوهش و پژوهش محوری نیز به سمت و سوی بهینه ای هدایت می گردد. پیشنهاد می شود که در مطالعات آتی (کیفی، کمی)، چالش ها و موانع دسترسی به داده های ثانویه در رده های مختلف نظام سلامت بررسی شده و ساز و کارهای کاربردی برای رفع آن ها در اختیار سیاست گذاران قرار گیرد. بدین گونه می توان انتظار داشت که قوانین شفاف و مدونی برای سازمان های بهداشتی و درمانی در این زمینه وضع گردد و نظارت دقیقی بر اجرای آن ها اعمال شود.