اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

---

با لحاظ این‌که شرکت­های داروسازی دربرگیرنده‌ی عناصر متعدد درونی و برونی از جمله شرکت­های پخش، بیماران، پزشکان، کارکنان، سهام­داران و ... هستند و با­توجه به بروز تعارضات ملموس در این زمینه، برخی از این شرکت­ها، تدوین منشوراخلاقی (code of ethics) را به‌عنوان مزیتی استراتژیک محسوب می­کنند و معتقدند این مهم نقش مؤثری در پیش­برد اهداف سازمانی­شان داشته­است. این مقاله به بررسی منشور اخلاقی سه شرکت داروسازی Merck، Novartis و Roche می­پردازد و جایگاه ممتاز و متمایز حقوق بیمار را به‌عنوان اصل محوری در حل تعارضات اخلاقی بررسی می­کند. در مبحث وظیفه‌ی اخلاقی در قبال سهام­داران، هر سه شرکت، ارزش­های یکسانی را برشمرده­اند که البته Merck تفصیل بیش‌تری داده است. در وجه وظیفه‌ی اخلاقی شرکت در قبال گروه‌های هدف به‌نظر می­رسد تمایز میان مشتری و مصرف­کننده لحاظ شده باشد. در تعارض میان منافع مشتری و مصرف­کننده، شرکت Merck و Roche تعاملات خود را با پزشکان، شرکت­های پخش، داروخانه­ها و رقبا چنان سامان داده است که هم مانع سهم‌خواری شود و هم به نفع بیماران باشد. دغدغه‌ی Novartis نسبت به هدایای تقدیمی به مشتریان از Merck  و Roche کم‌تر است.
در وجه وظیفه‌ی اخلاقی شرکت در قبال جامعه و محیط­زیست، منشور اخلاقی M‏erck ویژگی­های ممتاز و متمایزی دارد و تعامل روزانه با گروه­های بیماران را جزو وظایف خود می­داند. Roche نیز از محیط درونی خود خواسته ­است تا مواردی را که نیاز به حمایت انسانی دارند به این شرکت اطلاع دهند. به‌نظر می­رسد هر سه منشور اخلاقی تعارضات پیش آمده را چنان حل می­کنند که درنهایت حقوق بیمار به‌عنوان مصرف­کننده‌ی شرکت­های دارویی در اولویت قرار می­گیرد و مشتری­محوری که در این‌جا به معنای پزشک­محوری، داروخانه­محوری و پخش­محوری است، اولویت بعدی است.

---

ارزیابی سود و زیان در اخلاق و آداب پزشکی اقتضائاتی هم‌چون برآوردکردن خطر، ریسک معقول، تمیز میان ملاحظات فایده‌گرایانه‌ی طبی و غیرطبی، نسبت سود فرد و اجتماع و مسائلی از این دست دارد. این مقاله برآن است تا مبانی فلسفی این مهم را بکاود. سود/زیان در تاریخ فلسفه به لذت/رنج، خوب/بد تحویل شده است. لذت (معنوی و غیرمعنوی) معیاری سوبژکتیو (انفسی) برای سود به‌حساب می­آید. اما اخلاق کاربردی محتاج معیاری ابژکتیو (آفاقی) است. به‌نظر می­آید برای به‌دست دادن چنین معیاری نیاز به رویکردی کل­نگرانه، ارگانیک و اتخاذ مدل مشخص برای ارزیابی منطق موقعیت داریم. در این مقاله از مدل حوزه‌ی عمومی دفاع شده و حلقه­ی مفقوده­ی سرگشتگی­های اخلاقی و برون­رفت از معضل کمیت­گریزی اخلاق برساختن حوزه‌ی عمومی فرض شده‌ است. حوزه‌ی عمومی سلامت میان اقتدار عمومی و سپهر خصوصی می­نشیند و بر هر دو نظارت منصفانه می­کند. مؤلفه­های ارزیابی سود و زیان در پژوهش­های پزشکی سخت محتاج چنین حوزه­ای برای وضوح و تمایز است.

---

سه تلقی بنیادین از گزاره­های ناظر به افعال اخلاقی وجود دارد. اخلاق‌گریز، اخلاق‌پذیر و اخلاق‌ستیز. بعضی افعال مشخصا ضد اخلاقی( اخلاق‌ستیز) اند هم‌چون دروغ­گویی. برخی افعال نیز به‌طور مشخص اخلاقی( اخلاق‌پذیر) اند، هم‌چون وفای به عهد. اما به‌نظر می‌رسد بسیاری از افعال در میانه­ی طیف قرار می­گیرند و اتصاف اخلاق به آن‌ها موجه نیست به تعبیر دیگر اخلاق­گریز­اند. حداکثر‌گرایان البته معتقدند که چتر اخلاق بر سر همه­ی افعال قرار می­گیرد اما اعتدال­گرایان و حداقل­گرایان به منطقه­ی فراغ اخلاقی قائل­اند. از منظری دیگر، دو مؤلفه­ی دیگر یعنی اولویت و شدت را در ارزیابی اخلاق باید لحاظ کرد. مراد از اولویت، بررسی تقدم اتونومی و الزامات اخلاقی است، به دیگر سخن، مرز دست شستن از علایق شخصی به‌خاطر اخلاق کجاست؟ مراد از شدت نیز آن است که آیا اخلاق می‌تواند تقاضاهای شدید و پر هزینه­ای از ما داشته باشد؟ بسته به این‌که در هر کدام از مباحث فوق چه موضعی را اتخاذ کنیم می‌توان بچه­دار شدن را اخلاق­گریز، اخلاق­پذیر و اخلاق‌ستیز دانست. به‌نظر می‌رسد در اخلاق اعتدال­گرا یا رایج بچه­دار شدن امری اخلاق­گریز ( نه اخلاقی و نه ضد اخلاق) باشد و رفتاری دل­بخواهانه به­شمار آید اما بسته به منطق موقعیت می‌توان مواضع دیگری را نیز اتخاذ کرد.

---

 

---

---

---

شناخت بیماری‌ها و علل ایجاد آن‌ها از مسائل کلیدی علم پزشکی به شمار می‌آید و پایه و اساس درمان را تشکیل می‌دهد. واکنش‌ها و عوارض بیماری‌ها در اشخاص گوناگون ممکن است متفاوت باشد؛ برخی افراد به دلیل عوامل ژنتیکی یا شرایط محیطی نسبت به بیماری‌ها، مقاومت بیشتری دارند. از طرفی دیگر، در دنیای امروز، شاهد بروز بیماری‌های نوظهوری هستیم که تاکنون درمان قطعی برای آن‌ها ارائه نشده است. این موضوع به‌روشنی نشان می‌دهد، اهمیت بررسی علل اصلی بروز بیماری‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت. پزشکی تکاملی کمتر از نیم‌قرن است در گفتمان‌های پزشکی غربی مطرح شده است. این نظریه بر مبنای اصول داروینیسم، به طرح و بررسی موضوعاتی می‌پردازد که بشر در طی تاریخ طولانی حیات به‌طور طبیعی یا متأثر از شرایط اجتماعی با آن‌ها مواجه بوده است. بنا بر دستاوردهای تحقیقات صورت‌گرفته در حوزه‌ی پزشکی تکاملی، عوامل مؤثر در وضعیت سلامت و بیماری انسان، تنها به شرایط زیستی و محیطی فرد محدود نمی‌شود، بلکه به دوره‌های طولانی تاریخ تکامل بشر و تغییر و تحولاتی که با آن مواجه بوده است، بازمی‌گردد. این مطالعه ضمن معرفی سیزده محور اصلی در پزشکی تکاملی، بر اهمیت و کاربرد آن در زمینه‌ی پزشکی و سلامت، تمرکز می‌کند؛ همچنین، بر ضرورت توجه بیشتر به این مفهوم از سوی پژوهشگران علوم پزشکی و برخی رشته‌های میان‌رشته‌ای تأکید می‌نماید.

---