اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

---

کمیته‌های اخلاق بیمارستانی برای حل و فصل تعارضات زیست‌پزشکی تشکیل می‌شوند. حل تعارضات‌های زیست‌پزشکی، صرفاً با قضاوت علمی امکان پذیر نیست و در بعضی موارد تصمیم‌گیری فراتر از توان متخصص پزشکی است. سایر وظایف این کمیته‌ها شامل آموزش اخلاق زیستی برای اعضای خود و کارکنان حوزه‌ی سلامت، مشاوره‌ی اخلاق زیستی، توسعه‌ی راهنماها و سیاست‌گذاری در حوزه‌ی اخلاق زیستی است. کمیته‌های اخلاق بیمارستانی در بیمارستان‌های کشور بنا به دلایلی از جمله آموزش ندیدن اعضاء، عملاً کارآیی لازم را ندارند و غیرفعال به‌نظر می‌رسند. برای فعال‌کردن این کمیته‌ها، علاوه بر اصلاح ساختار آن‌ها، آموزش کارکنان حوزه‌ی سلامت در مورد ساختار، اهداف، وظایف، ترکیب اعضاء کمیته‌ها در ایران و سایر کشور‌ها ضرورت دارد. به‌نظر می‌رسد در بعضی از موارد به‌علت عدم آموزش کافی اعضا کمیته‌ها کارآیی لازم را جهت انجام وظایف ندارند که موجب سرگردانی و بلاتکلیفی پزشکان و کارکنان سلامت می‌شود. بدین منظور مطالعه‌ای برای بررسی تأثیر آموزش بر روی آگاهی و نگرش اعضای کمیته‌ها در مورد کلیات اخلاق پزشکی و کمیته‌های اخلاق بیمارستانی انجام شد. در جریان برنامه‌ریزی دومین کنگره‌ی کشوری اخلاق پزشکی در اسفندماه 1390 در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، کارگاهی با عنوان همایش یک‌روزه‌ی اعضای کمیته‌های اخلاق پزشکی بیمارستان‌های استان اصفهان‌ در سالن جنبی و هم‌زمان با کنگره برگزار گردید. مهم‌ترین موضوعات شامل کلیات اخلاق پزشکی (فلسفه‌ی اخلاق پزشکی، فلسفه‌ی اخلاق پزشکی اسلامی، رضایت و برائت، آغاز و پایان حیات) و ساختار، اهداف، وظایف، ترکیب اعضای کمیته‌ها در ایران و سایر کشورها توسط اساتید و دانشجویان PhD اخلاق پزشکی، به‌صورت سخنرانی به‌مدت 5 ساعت برای اعضای کمیته‌های اخلاق پزشکی بیمارستان‌های استان ارائه گردید و پیش از شروع جلسه، پرسشنامه‌ای با 16 سؤال به‌عنوان پیش‌آزمون در اختیار شرکت‌کنندگان قرار گرفت. پس از پایان همایش مجدداً پرسشنامه‌ی قبلی به‌عنوان پس‌آزمون توزیع گردید. نتایج دو مرحله با هم مقایسه شد. آنالیز واریانس با اندازه‌های تکراری نشان داد که متغیرهای جنس، سابقه‌ی کار و شغل تأثیری بر نتایج ندارد. اختلاف بین پیش‌آزمون و پس‌آزمون ناشی از آموزش ارائه‌شده در جلسه بود. آموزش مداوم موضوعات مطرح در حوزه‌ی اخلاق پزشکی برای اعضای این کمیته‌ها برای محافظت از تصمیمات شایسته‌ی بیماران و مسؤولیت‌های قانونی مؤسسات و کارکنان سلامت ضرورت دارد. این آموزش‌ها باعث خواهد شد تا کمیته‌ها در جهت برطرف کردن نیاز‌های بیماران و کارکنان و مؤسسات سلامت حرکت کنند.

---

کمیته‌های اخلاق یکی از ضروری‌ترین کمیته‌های بیمارستانی هستند که برای بهبود کیفیت ارائه‌ی خدمات از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. کمیته‌های اخلاق بیمارستانی مسؤول بررسی اخلاقی روند ارائه‌ی خدمات در بیمارستان‌ها هستند و به‌منظور اطمینان از تصمیم‌گیری‌های شایسته‌ی بالینی و کمک به بیماران و حرفه‌های مراقبت سلامتی طراحی شده‌اند. مقاله‌ی حاضر بخشی از یک مطالعه­ی مروری جامع است که با هدف ارائه‌ی تصویری از  اهمیت، ضرورت تشکیل، ساختار و عملکرد کمیته‌های اخلاق بیمارستانی، در دنیا تدوین شده‌ و با جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی، بدون محدودیت زمانی، در سال 94-1393 انجام شده‌است. در جست‌وجوی منابع انگلیسی‌زبان، کلیدواژه‌های Hospital ethics committee, Healthcare ethics committee, Clinical ethics committee, Institutional ethics committee  و در جست‌وجوی منابع فارسی‌زبان، کلیدواژه‌های کمیته‌ی اخلاق بیمارستانی، کمیته‌ی اخلاق بالینی و کمیته‌ی اخلاق موسسه‌ای مورد استفاده قرار گرفت. در مجموع، 98 مقاله به‌دست آمد که از بین آن‌ها 35 مقاله که منطبق با  اهداف مطالعه‌ی حاضر بودند مورد استفاده قرار گرفتند. یافته‌ها در سه بخش اصلی ضرورت تشکیل، ساختار و عملکرد کمیته‌ی اخلاق بیمارستانی طبقه‌بندی شد. از آن‌جا که در کشور ایران، فعالیت‌های کمیته‌های اخلاق بیمارستانی هنوز به‌طور روشن تبیین نشده و مطالعه‌ای نیز در این زمینه  صورت نگرفته است، یافته‌های این مطالعه‌ی مروری می‌تواند به سیاست‌گزاران جهت تشکیل، فعال‌سازی و نظارت بر کمیته‌ی اخلاق بیمارستانی کمک کند.

---

اخلاق بیمارستانی به­معنای اخلاق سازمانی در بیمارستان می‌باشد. وضعیت اخلاقی بیمارستان‌های دانشگاهی چندان مطلوب نیست. تحقق اخلاق سازمانی در بیمارستان امری مدیریتی است و مسؤولیت آن متوجه مدیریت بیمارستان می‌باشد. مدیریت بیمارستان برای آن‌که اخلاق را در سازمان خود تعالی بخشد لاجرم باید برنامه‌ریزی استراتژیک کند. هدف از این برنامه، رسیدن به وضعیت مطلوب اخلاق بیمارستانی است. این وضعیت مطلوب با تدوین سند جامع اخلاقی معلوم می‌شود. استراتژی لازم برای رسیدن به این هدف، همانا استراتژی‌های لازم در حوزه‌های ساختار، منابع انسانی و تکنولوژی است.

یعنی بیمارستان برای اخلاقی­شدن باید بتواند سند اخلاقی تدوین کند و در حوزه‌های سه­گانه‌ی ساختار، منابع انسانی و تکنولوژی، استراتژی‌های لازم و برنامه‌های اجرائی لازم را اعمال کند و برای اخلاقی­شدن بیمارستان‌ها نمی­توان تنها به کمیته­های اخلاق بیمارستانی یا ستاد حاکمیت بالینی بیمارستان بسنده کرد