اخلاق و تاریخ پزشکی ایران

---

اخلاق پزشکی متداول در جوامع غربی (و پیروان آن در سایر جوامع) با پیش‌فرض سکولاربودن تدوین شده است. این پیش‌فرض مبانی متفاوتی با نگرش اسلامی دارد که می‌تواند رویکردی متفاوت به مسائل اخلاقی ایجاد نماید. در این مقاله در نظر است مدلی برای مبانی اخلاق پزشکی اسلامی- ایرانی ارائه شود تا بتوان بر اساس آن پاسخ‌هایی به مسائل اخلاق پزشکی داد که ویژگی‌های رویکرد اسلامی در آن بارز باشد و تفاوت آن با نگرش سکولار معین گردد. پس از بررسی مقدماتی درباره‌ی پیشینه‌ی نگرش اسلامی به اخلاق، این ویژگی‌ها در چهار محور ارائه خواهد گردید: مؤلفه‌های بنیادی و محتوایی، مؤلفه‌های معنوی، مؤلفه‌های حقوقی و مؤلفه‌های جزایی. در این محورها به ویژگی‌هایی هم‌چون توجه به حسن فاعلی، تفاوت مبنایی در هدف از اخلاقی زیستن، رابطه‌ی عقل و وحی، مبنای مشروعیت نظام حقوقی- جزایی پرداخته خواهد شد. بدیهی است این مقاله در صدد ارائه‌ی استدلال‌هایی که پشتوانه‌ی این مدل است نمی‌باشد و به این‌گونه استدلال‌ها در جای خود در بررسی‌های فلسفی پرداخته می‌شود.

---

از آن‌جا که سقط جنین یک مسأله‌ی اخلاقی بسیار جدی است و عمدتاً، بحث راجع به آن شامل بحث‌های سیاسی و حقوقی می‌شود، برآنیم تا پرسش‌های جدی‌تر و بنیادی‌تری را که اکثراً پرسش‌های اخلاقی هستند مورد بررسی قرار دهیم؛ چرا که به آن‌ها توجه چندانی نشده است؛ سپس، با استفاده از نظر‌یه‌ی وظیفه‌گرایی و نقد نظر‌یه‌ی مقابل آن، یعنی غایت‌گرایی، پاسخی مناسب و معقول به این پرسش‌ها بدهیم. با استفاده از تفاسیر وظیفه-گرایانه و غایت‌گرایانه، می‌توان به راه‌حل مناسبی برای مسائل اخلاق پزشکی، از جمله مسأله‌ی سقط‌جنین دست یافت. اما این‌که بر اساس کدام‌یک از این تفاسیر باید عمل نمود و از میان راه‌حل‌های پیشنهادی وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی، کدام‌یک برای مسأله‌ی سقط‌ جنین مناسب‌تر و معقول‌تر می-نماید، چیزی است که بستگی به موقعیت و شرایط خاصی دارد که پزشک یا پزشکان در آن قرار گرفته‌اند. اما به‌نظر می‌رسد که از میان این تفاسیر و راه‌حل‌ها، نظریه‌ی اثر دوگانه که اساساً نظریه‌ای وظیفه‌گرایانه است، راه‌حل مناسب و معقولی ‌باشد.

---

مکتب وظیفه‌گرایی یکی از مکاتب اصلی مطرح در فلسفه‌ی اخلاق پزشکی است که می‌توان با بررسی و شناخت دقیق آن، راه حل­های بیش‌تری در مورد چالش­هایی که اخلاق پزشکی با آن روبه­رو است، به‌دست آورد. در فلسفه‌ی اخلاق، وظیفه­گرایی به آن دسته از نظریاتی اطلاق می‌شود که مطابق آن‌ها ملاک درستی و نادرستی عمل، قطع نظر از میزان سود و به‌طور کلی نتایج و پیامدهای آن منوط به خود عمل و ویژگی‌های آن است؛ به‌عبارت دیگر، وظیفه­گرایان معتقدند که انجام افعال اخلاقی، قطع نظر از نتایجی که به بار می‌آورند، برای انسان الزامی است و این الزام در خود افعال قرار دارد و نه این‌که مترتب بر فعل و مؤخر از آن باشد (مانند غایت‌گرایی). غایت­گرا همواره به نتایج فعل خویش و وظیفه‌گرا همواره به وظیفه­ی خود می­اندیشد. در این مقاله برآنیم تا با نظر اجمالی بر وظیفه­گرایی و دو شاخه­ی اصلی آن، وظیفه­گرایی عمل­نگر و وظیفه­گرایی قاعده­نگر، به نقد و ارزیابی آن‌ها بپردازیم. در فلسفه‌ی اخلاق، به‌طور کلی، نظریات وظیفه­گرایانه به مراتب کم‌تر از نظریات غایت­گرایانه مورد انتقاد قرار گرفته­اند، چرا که نقد این‌گونه نظریات دشوارتر از نقد نظریات غایت­گرایانه است.