مقدمه و اهداف: سرطان پروستات یکی از شایعترین سرطانها در میان مردان ایرانی است که در دهه های اخیر افزایش چشمگیری در بروز و مرگ داشته است. این مطالعه با هدف تحلیل روندهای زمانی بروز و مرگ سرطان پروستات در ایران با استفاده از رویکرد تحلیلی سن، دوره و همگروهی (APC) انجام شد.
روش کار: دادههای مطالعه بار جهانی بیماریها (GBD-2021) برای مردان ۴۵ سال به بالا در ایران طی سالهای ۱۳۷۱ تا ۱۴۰۰ استفاده شد. دادهها در ۸ گروه سنی پنجساله و ۶ دوره زمانی پنجساله طبقهبندی شدند. برای تحلیل APC از روش تفاضل مرتبه دوم و برای تحلیل تغییرات عوامل خطر از رگرسیون نقطه اتصال (Joinpoint) استفاده شد.
یافتهها: میزان بروز استانداردشده سنی در سال 1400 به 30/05 و مرگ به 10/66 در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر رسید که نسبت به سال ۱۳۷۱ به ترتیب 105/96 و 14/99 درصد افزایش داشت. اثر سن بر بروز و مرگ مثبت بود. اوج اثر دوره در سالهای ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۵ مشاهده شد. اثر همگروهی نشان داد که کوهورتهای جوانتر شتاب کمتری در بروز داشتهاند. در میان عوامل خطر، بار بیماری منتسب به سیگارکشیدن 17/1 درصد افزایش یافت، درحالیکه اثر محافظتی «مصرف کم کلسیم» و «مصرف کم شیر» طی زمان کاهش یافت.
نتیجهگیری: افزایش بروز و مرگ تحتتأثیر سه عامل سن- دوره و همگروهی است. کاهش نسبی در کوهورتهای جدیدتر، ضرورت برنامهریزی هدفمند برای غربالگری را برجسته میکند. تقویت سیاستهای آموزش سلامت و بهبود دسترسی به خدمات تشخیصی میتواند بار بیماری را کاهش دهد.
