| يکی از مباحث مهم در مبانی اخلاق، ارتباط و تعامل ميان اخلاق و دين است. اين ارتباط در مواردی اهميت مييابد که مسائل مشترکی مطرح ميشود که اخلاق و دين با دو رويکرد به آن ميپردازند. مفاهيم جديدی مانند اخلاق سکولار نتيجهی جداکردن دين و اخلاق بوده است. يکی از ديدگاههای معروف در ارتباط اخلاق و دين، ديدگاه «استنتاج اخلاق از دين» يا «نظريه فرمان الهي» است که در اين مقاله به طرح و بررسی آن میپردازيم. برای جمعآوری منابع اسلامی موجود از کتب موجود در کتابخانهی موزهی ملی تاريخ علوم پزشکی تهران و موتورهای جستوجوگر سايتهايی مانند Google و Yahooبا بهرهگيری از کليدواژههای « اخلاق و دين»، «اسلام» و «نظريه فرمان الهي» بهره گرفتيم. با نگاهی گذرا به تاريخ بشر، اتحاد هنجارهای اخلاقی با دستورات دينی در بسياری از جوامع مشهود است. گفتمان اشاعره و معتزله در زمينهی حسن و قبح عقلی افعال از سابقهی ديرين اين مسأله در جوامع اسلامی حکايت دارد. نياز اخلاق به دين میتواند مبنايی يا محتوايی باشد. در ارتباط مبنايی می توان از غايات مشترک دين و اخلاق و نيازهای اخلاق به دين نام برد. هدف غايی دين و اخلاق، اصلاح طلب رساندن انسان به کمال واقعی است. اما عقل عرفی در تشخيص ارزشهای اخلاقی دارای محدوديتهای ذاتی است و برای رفع آنها نيازمند راهنمايیهای دين. بر اين مبنا رابطهی اخلاق با دين رابطهی ارگانيکی است, مثل رابطهی تنه با درخت (مبادی تصوری). از طرفی دين درحوزهی گزارههای اخلاقی نيز پشتوانه و تبيينگر صدق آنهاست (مبادی تصديقی). انسان برای انجام کارهای اخلاقی و اجتناب از کارهای ضداخلاقی نيازمند تشويق و تنبيه است و دين بهترين وعدهها و بدترين وعيدها را به انسان عرضه ميدارد که خود ضامن اجرای اخلاق است. با رويکرد منطقی (محتوايی)، دو ديدگاه اشاعره و معتزله در «استنتاج اخلاق از دين» وجود دارند. اشاعره قايل به تبعيت اخلاق از دين در همه مواردند و حسن و قبح ذاتی افعال را نمیپذيرند, اما معتزله مستقلات عقليه را پذيرفته ودر اين حوزه قايل به استقلال اخلاق از دين اند. در نتيجه, نظريهی «استنتاج اخلاق از دين» را میتوان از ابعاد مختلف بررسی کرد. اهداف مشترک باعث پشتيبانی اين دو پديده از يکديگر میشوند. اخلاق مبتنی بر عقل غير از حوزهی مستقلات عقليه نيازمند راهنمائی دين است تا فقر ذاتی خويش را در ادراک مفاهيم واقعی اخلاق جبران کند. تأييد دين بر مفاهيم منتج از اخلاق عرفی نوعی ضمانت اجرائی است که با وعده و وعيدهای دين کامل شده، تحقق اجتماعی میيابد. از ديدگاه گزارهای نيز ميان متکلمان اسلامی ( اشاعره و معتزله) اختلاف نظر است. |